 |
| Giá dầu trở thành biến số chi phối dòng tiền. Ảnh: Internet |
Biến số vĩ mô và sự dịch chuyển của dòng tiền
Dòng tiền vì thế không còn vận động theo quán tính quen thuộc của mùa đại hội cổ đông. Trong 5 năm gần đây, tháng 3 thường ghi nhận diễn biến tích cực của thị trường, nhưng nếu coi đó là một nhịp quen thì năm nay bức tranh đã khác. Nhà đầu tư bước vào tháng 3 với nhiều biến số mới: giá dầu tăng trở lại, áp lực lạm phát hiện hữu rõ hơn và kỳ vọng lãi suất quốc tế được điều chỉnh theo hướng thận trọng. Khi những yếu tố này cùng lúc xuất hiện, thị trường không còn lan tỏa theo chỉ số chung mà dần chuyển sang trạng thái phân hóa giữa các nhóm ngành.
Giá dầu không chỉ là câu chuyện hàng hóa. Nó tái kích hoạt một chuỗi phản ứng quen thuộc của thị trường tài chính: dầu tăng kéo theo kỳ vọng lạm phát; lạm phát khiến chính sách tiền tệ trở nên thận trọng hơn; chi phí vốn và tỷ giá chịu áp lực; và cuối cùng là định giá cổ phiếu phải điều chỉnh.
Căng thẳng tại Trung Đông khiến rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng năng lượng được đặt trở lại trong tâm điểm. Theo ước tính của các chuyên gia thuộc Trung tâm Phân tích, Công ty cổ phần Chứng khoán VNDIRECT, eo biển Hormuz chiếm khoảng 15% lưu lượng dầu thương mại toàn cầu vận chuyển bằng đường biển – một điểm nghẽn chiến lược của chuỗi cung ứng năng lượng. Chỉ riêng khả năng gián đoạn tại khu vực này cũng đủ để thị trường cộng thêm “phí bù rủi ro địa chính trị” vào giá dầu Brent.
Với Việt Nam – một nền kinh tế nhập siêu dầu thô và xăng dầu – biến động năng lượng có độ lan tỏa tương đối nhanh, từ chi phí vận tải, sản xuất đến mặt bằng giá tiêu dùng. Khi chi phí đầu vào gia tăng, dư địa điều hành chính sách tiền tệ buộc phải cân nhắc kỹ hơn giữa mục tiêu hỗ trợ tăng trưởng và kiểm soát lạm phát. Và khi chính sách trở nên thận trọng, khẩu vị rủi ro của dòng tiền cũng thay đổi theo.
Trong bối cảnh đó, thị trường không chỉ phản ứng với con số giá dầu hay chỉ số giá tiêu dùng (CPI), mà phản ứng với kỳ vọng. Khi kỳ vọng lạm phát nhích lên, nhà đầu tư có xu hướng điều chỉnh lại giả định về chi phí vốn và tốc độ tăng trưởng lợi nhuận trong các quý tới. Điều này đặc biệt quan trọng trong giai đoạn định giá không còn ở vùng thấp như trước. Khi biên an toàn thu hẹp, sự thay đổi nhỏ trong kỳ vọng vĩ mô cũng có thể khuếch đại biến động tâm lý.
Bên cạnh đó, dòng vốn ngoại và các quỹ đầu tư tổ chức thường nhạy cảm với biến động tỷ giá và lãi suất quốc tế. Nếu đồng USD mạnh lên và lợi suất trái phiếu toàn cầu duy trì ở mặt bằng cao, khẩu vị rủi ro tại các thị trường mới nổi có thể bị điều chỉnh theo hướng thận trọng hơn. Trong môi trường đó, dòng tiền trong nước cũng có xu hướng chọn lọc kỹ thay vì lan tỏa rộng.
Điểm khác biệt của tháng 3 năm nay vì vậy không nằm ở yếu tố mùa vụ, mà ở việc định giá thị trường phải tính lại nhiều biến số cùng lúc. Khi cấu trúc rủi ro thay đổi, cấu trúc dòng tiền cũng không thể giữ nguyên như trước.
Cấu trúc dòng tiền tháng 3: phân hóa theo ngành thay vì lan tỏa theo chỉ số
Ở góc nhìn ngành, sự dịch chuyển này đã bắt đầu thể hiện rõ. Theo ông Hoàng Việt Phương – Trưởng phòng Phân tích, VNDIRECT, khi giá dầu trở thành biến số trung tâm, điều thị trường quan sát không còn là dao động điểm số ngắn hạn, mà là cách dòng tiền tái sắp xếp vị thế giữa các nhóm ngành.
Trong cấu trúc đó, dầu khí là nhóm phản ứng trực diện nhất với rủi ro địa chính trị. Khi nguy cơ gián đoạn nguồn cung tại eo biển Hormuz được đặt ra, thị trường có xu hướng tái định giá phần bù rủi ro, qua đó hỗ trợ mặt bằng giá Brent và cải thiện tâm lý đối với cổ phiếu dầu khí. Khi giá dầu neo ở vùng cao hơn, dòng tiền thường tìm đến các doanh nghiệp có độ nhạy lớn với biến động năng lượng, tạo ra những nhịp tăng mang tính dẫn dắt thay vì lan tỏa đồng đều.
Từ năng lượng, tác động lan sang phân bón – mắt xích kế tiếp trong chuỗi hàng hóa. Iran hiện chiếm khoảng 10–15% thị phần xuất khẩu urê toàn cầu, trong khi tuyến vận chuyển qua Hormuz chiếm khoảng 45% lượng urê đường biển. Nếu nguồn cung bị gián đoạn, trạng thái thiếu hụt có thể hình thành nhanh hơn dự kiến. Với phân bón DAP (Diammonium Phosphate), khu vực Vịnh Ba Tư kiểm soát khoảng 50% lượng lưu huỳnh giao dịch toàn cầu – nguyên liệu đầu vào quan trọng của sản xuất. Vì vậy, bất ổn địa chính trị không chỉ là câu chuyện năng lượng mà còn là bài toán chi phí đầu vào của ngành hóa chất – phân bón. Trong bối cảnh thị trường nhạy cảm với rủi ro cung ứng, nhóm này có khả năng phản ứng sớm với biến động giá hàng hóa.
Ở vòng ngoài của chu kỳ, cao su hưởng lợi gián tiếp nhờ mối tương quan với giá dầu. Khi năng lượng tăng, mặt bằng giá bán thường được cải thiện theo, qua đó hỗ trợ kỳ vọng biên lợi nhuận, dù mức độ phản ứng mềm hơn so với dầu khí hay phân bón.
Ngược lại, những ngành nhạy cảm với chi phí đầu vào bắt đầu chịu sức ép. Hàng không là ví dụ rõ nét khi giá nhiên liệu tăng trực tiếp thu hẹp biên lợi nhuận, trong khi việc hạn chế không phận tại khu vực Trung Đông kéo dài hành trình bay và gia tăng chi phí khai thác. Khi giá dầu leo thang, đây thường là nhóm chịu áp lực điều chỉnh sớm.
Ngân hàng chịu tác động theo hướng gián tiếp nhưng nhạy cảm. Áp lực tỷ giá gia tăng và dư địa điều hành thanh khoản thu hẹp có thể khiến chi phí vốn tăng lên, ảnh hưởng đến biên lãi ròng. Nếu giá hàng hóa duy trì ở mức cao và tạo sức ép lên lạm phát, mặt bằng lãi suất có thể chịu tác động, từ đó ảnh hưởng đến lợi nhuận và chất lượng tài sản. Vì vậy, thay vì đồng thuận như trong giai đoạn vĩ mô ổn định, nhóm ngân hàng có xu hướng phân hóa theo cấu trúc nguồn vốn và khả năng kiểm soát rủi ro.
Trong khi đó, điện và bất động sản được đánh giá ít chịu ảnh hưởng trực tiếp hơn. Với điện, cơ chế phân bổ sản lượng hợp đồng giúp hạn chế biến động biên lợi nhuận trong ngắn hạn dù chi phí đầu vào tăng. Bất động sản chủ yếu chịu tác động gián tiếp và có độ trễ thông qua biến động lãi suất và tỷ giá.
Tháng 3 năm nay vì vậy không còn là câu chuyện đi theo quán tính chỉ số, mà là quá trình thị trường sắp xếp lại thứ tự ưu tiên. Dòng tiền nhiều khả năng tập trung vào nhóm hưởng lợi trực tiếp từ biến động giá hàng hóa, trong khi thận trọng hơn với các ngành nhạy cảm chi phí và mặt bằng lãi suất. Trong một môi trường mà biến số vĩ mô giữ vai trò chi phối, sự phân hóa trở thành trạng thái vận động chủ đạo của thị trường.