Đột phá tư duy thể chế để khơi thông nguồn lực tài chính cho tăng trưởng

Đột phá thể chế đang trở thành một yêu cầu trung tâm trong đổi mới mô hình tăng trưởng của Việt Nam, góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 2 con số.

Trong giai đoạn phát triển mới, để thực hiện được mục tiêu tăng trưởng 2 con số yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng cao, mà quan trọng hơn là tạo lập một nền tảng tăng trưởng có chất lượng, có sức chống chịu và có khả năng tự đổi mới. Muốn vậy, đột phá thể chế phải được đặt ở vị trí then chốt. Thể chế không chỉ là khuôn khổ pháp lý để quản lý xã hội và nền kinh tế, mà còn là “hạ tầng mềm” quyết định cách thức nguồn lực được huy động, phân bổ và sử dụng.

Điểm mới trong tư duy phát triển hiện nay là pháp luật không thể chỉ dừng ở vai trò kiểm soát, cấp phép hay xử lý vi phạm, mà phải trở thành công cụ kiến tạo phát triển. Một hệ thống thể chế minh bạch, ổn định, dễ dự báo và thuận lợi cho thực thi sẽ làm giảm chi phí xã hội, củng cố niềm tin thị trường, khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư dài hạn, đồng thời giúp Nhà nước quản lý hiệu quả hơn bằng dữ liệu, tiêu chuẩn và trách nhiệm giải trình.

Từ góc nhìn tài chính, cải cách thể chế chính là một cách khơi thông nguồn lực mà không nhất thiết phải mở rộng chi ngân sách. Mỗi thủ tục được cắt giảm, mỗi điều kiện kinh doanh không cần thiết được bãi bỏ, mỗi quy định chồng chéo được tháo gỡ đều có thể chuyển hóa thành thời gian, chi phí và cơ hội mới cho doanh nghiệp. Khi chi phí tuân thủ giảm, dòng vốn lưu chuyển nhanh hơn, hoạt động sản xuất - kinh doanh được mở rộng, cơ sở thu ngân sách cũng trở nên bền vững hơn. Vì vậy, đột phá thể chế không chỉ là yêu cầu của cải cách hành chính, mà còn là một giải pháp tài chính - kinh tế có ý nghĩa chiến lược đối với mục tiêu tăng trưởng cao.

Thể chế là “hạ tầng mềm” của nền tài chính quốc gia

Ở bình diện vận hành nền kinh tế, cải cách thể chế không chỉ là sửa đổi kỹ thuật văn bản pháp luật. Đây là một loại “hạ tầng mềm” quyết định chất lượng phân bổ nguồn lực của nền kinh tế. Một thủ tục rườm rà có thể làm tăng chi phí giao dịch; một điều kiện kinh doanh không cần thiết có thể làm chậm quyết định đầu tư; một quy định thiếu rõ ràng có thể tạo rủi ro pháp lý, khiến doanh nghiệp phải dành thêm nguồn lực cho tuân thủ thay vì mở rộng sản xuất, kinh doanh.

Ngược lại, khi khung pháp luật minh bạch, ổn định, dễ thực thi, chi phí xã hội sẽ giảm, niềm tin thị trường được củng cố, khu vực tư nhân có thêm động lực đầu tư, còn ngân sách nhà nước có nền tảng thu bền vững hơn. Vì vậy, cải cách thể chế cũng chính là một biện pháp tài chính quan trọng: không trực tiếp chi thêm ngân sách, nhưng có thể tạo thêm nguồn lực cho tăng trưởng thông qua giảm chi phí, tăng năng suất và mở rộng cơ sở thu.

Thực tiễn 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy yêu cầu này càng cấp thiết. Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), GDP 6 tháng đầu năm 2026 tăng 8,18% so với cùng kỳ năm trước; riêng quý II tăng 8,39%. Khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 9,81%, khu vực dịch vụ tăng 8,09%, phản ánh đà phục hồi tích cực của nền kinh tế. Tuy nhiên, tăng trưởng cao muốn duy trì bền vững thì không thể chỉ dựa vào mở rộng vốn, tín dụng hay đầu tư công, mà phải dựa nhiều hơn vào cải cách môi trường kinh doanh và nâng cao hiệu quả thể chế.

Cắt giảm chi phí tuân thủ để nuôi dưỡng nguồn thu

Một yêu cầu nổi bật của đổi mới tư duy thể chế là sửa đổi các quy định theo hướng giảm thủ tục, giảm chi phí và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp trong thiết kế chính sách. Đây là tư duy rất quan trọng đối với điều hành tài chính công. Nguồn thu ngân sách không thể bền vững nếu cộng đồng doanh nghiệp phải gánh chi phí tuân thủ quá lớn, thủ tục kéo dài hoặc rủi ro pháp lý cao.

Yêu cầu nổi bật của đổi mới tư duy thể chế là sửa đổi các quy định theo hướng giảm thủ tục, giảm chi phí và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp trong thiết kế chính sách.

Số liệu 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy thu ngân sách nhà nước đạt kết quả tích cực. Theo Bộ Tài chính, lũy kế 6 tháng, thu ngân sách nhà nước đạt khoảng 1.565,4 nghìn tỷ đồng, bằng 61,9% dự toán năm. Kết quả này phản ánh sức bật của nền kinh tế, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục nuôi dưỡng nguồn thu, thay vì chỉ tăng cường thu bằng biện pháp hành chính.

Trong tiến trình đó, cải cách thủ tục hải quan có ý nghĩa trực tiếp. Yêu cầu đặt ra là tạo đột phá trong cắt giảm thủ tục, giảm thời gian và chi phí làm thủ tục hải quan, mở rộng thủ tục trực tuyến không phụ thuộc địa giới hành chính, tái thiết kế quy trình quản lý theo hướng hiện đại, tự động hóa và phù hợp với bộ máy tinh gọn. Đây là hướng đi cần thiết để giảm chi phí logistics, tăng tốc độ lưu chuyển hàng hóa, hỗ trợ doanh nghiệp xuất nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tương tự, việc rà soát danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện cũng có tác động tài chính rất lớn. Điều kiện kinh doanh nếu được thiết kế hợp lý sẽ bảo vệ lợi ích công cộng; nhưng nếu bị lạm dụng sẽ trở thành rào cản gia nhập thị trường. Rút gọn, minh bạch hóa điều kiện đầu tư kinh doanh chính là cách giảm chi phí xã hội, khuyến khích doanh nghiệp mở rộng hoạt động và tạo thêm nguồn thu cho ngân sách trong trung hạn.

Cải cách pháp luật phải gắn với ổn định vĩ mô

Một yêu cầu quan trọng khác là cải cách pháp luật phải phục vụ ổn định kinh tế vĩ mô. CPI bình quân 6 tháng đầu năm 2026 tăng 4,38%, lạm phát cơ bản tăng 4,12%, cho thấy áp lực giá cả vẫn hiện hữu, nhất là trong bối cảnh chi phí đầu vào, dịch vụ thiết yếu, tỷ giá và giá hàng hóa thế giới còn biến động. Vì vậy, giảm chi phí tuân thủ và chi phí giao dịch không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp, mà còn góp phần hạn chế áp lực truyền dẫn vào mặt bằng giá.

Điều quan trọng là tiến độ và chất lượng xây dựng pháp luật phải được coi là trách nhiệm trực tiếp của từng cơ quan chủ trì; không để tình trạng phối hợp kéo dài, đùn đẩy hoặc chờ thống nhất hình thức làm chậm quá trình tháo gỡ vướng mắc. Những luật, nghị định, thông tư liên quan trực tiếp đến môi trường đầu tư, sản xuất - kinh doanh cần được hoàn thiện theo nguyên tắc rõ trách nhiệm, rõ thời hạn, rõ đối tượng tác động và sớm đi vào cuộc sống.

Vấn đề đặt ra là phải thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực thi. Luật đúng nhưng chậm có nghị định hướng dẫn sẽ làm chậm dòng chảy chính sách. Quy định tốt nhưng thiếu dữ liệu, thiếu phối hợp, thiếu trách nhiệm giải trình sẽ khó phát huy hiệu quả. Do đó, cải cách thể chế trong giai đoạn tới cần đi cùng ba yêu cầu: lượng hóa chi phí tuân thủ; đẩy mạnh chuyển đổi số trong thuế, hải quan, đầu tư, tài chính, ngân hàng; và gắn phân cấp, phân quyền với trách nhiệm giải trình, kiểm soát rủi ro.

Có thể khẳng định, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao và phát triển bền vững, đột phá thể chế không còn là nhiệm vụ mang tính kỹ thuật của quá trình sửa đổi văn bản pháp luật, mà là sự thay đổi căn bản về tư duy phát triển. Thể chế phải chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo; từ tiền kiểm nặng nề sang hậu kiểm hiệu quả; từ phân bổ nguồn lực bằng mệnh lệnh hành chính sang vận hành theo nguyên tắc minh bạch, cạnh tranh, trách nhiệm giải trình và hiệu quả.

Với ngành Tài chính, yêu cầu này càng có ý nghĩa trực tiếp. Một nền tài chính quốc gia lành mạnh không chỉ dựa vào tăng thu, tiết kiệm chi hay kiểm soát nợ công, mà còn phụ thuộc rất lớn vào chất lượng thể chế phân bổ nguồn lực. Khi pháp luật thông suốt, thủ tục được đơn giản hóa, rủi ro pháp lý giảm, doanh nghiệp có thêm động lực đầu tư, thị trường vận hành hiệu quả hơn và nguồn thu ngân sách được nuôi dưỡng từ sự mở rộng thực chất của nền kinh tế.

Do đó, cải cách thể chế cần được coi là một động lực tăng trưởng độc lập, có sức lan tỏa rộng và chi phí thấp hơn nhiều so với các gói kích thích dựa vào mở rộng tài khóa hoặc tín dụng. Khơi thông nguồn lực tài chính cho tăng trưởng không chỉ là câu chuyện huy động thêm vốn, mà trước hết là tháo gỡ những điểm nghẽn làm cho vốn, đất đai, lao động, công nghệ và năng lực kinh doanh chưa được vận hành đầy đủ. Khi thể chế thật sự trở thành động lực phát triển, Việt Nam mới có thể duy trì tăng trưởng cao, kiểm soát tốt ổn định vĩ mô và củng cố năng lực tài chính quốc gia trong dài hạn.