“Giảm thuế là khoản đầu tư vào sức sống của khu vực kinh tế tư nhân”

TS. Phan Hoài Nam, Tổng giám đốc Hãng Tư vấn W&A, trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC).

Phóng viên: Đề xuất giảm thuế cho hộ kinh doanh, doanh nghiệp vừa được Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến. Theo đó, Chính phủ đề xuất giảm 30% số thuế thu nhập phải nộp trong hai năm 2026-2027 đối với cá nhân, doanh nghiệp có doanh thu không quá 10 tỷ đồng/năm. Ông đánh giá như thế nào về chủ trương này, nhất là trong bối cảnh cần tiếp tục hỗ trợ khu vực sản xuất, kinh doanh củng cố nguồn lực và phát triển?

TS. Phan Hoài Nam: Tôi đánh giá đây là một chủ trương tích cực, đúng thời điểm và trúng đối tượng cần hỗ trợ. Theo đề xuất của Bộ Tài chính, hộ, cá nhân kinh doanh và doanh nghiệp có doanh thu đến 10 tỷ đồng có thể được giảm 30% số thuế thu nhập phải nộp trong năm 2026 và 2027.

Điểm đáng chú ý là đây là giảm trực tiếp số thuế phải nộp, chứ không đơn thuần là gia hạn thời hạn nộp thuế. Vì vậy, tác động của chính sách đi thẳng vào dòng tiền và nguồn lực tài chính của người kinh doanh.

Với các doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh, một đồng thuế được giảm hôm nay có thể trở thành một đồng vốn để mua nguyên vật liệu, trả lương, đầu tư thiết bị, mở rộng thị trường hoặc đơn giản là tạo thêm một “vùng đệm” tài chính trước những biến động của thị trường.

Tôi cho rằng, ý nghĩa lớn hơn của chính sách không chỉ nằm ở con số 30%, mà ở thông điệp chính sách: Nhà nước chấp nhận chia sẻ một phần nguồn thu trong ngắn hạn để nuôi dưỡng nguồn thu và năng lực sản xuất trong dài hạn.

Nếu doanh nghiệp khỏe hơn, đầu tư nhiều hơn, tạo thêm việc làm và doanh thu, thì phần hụt thu ngân sách trước mắt hoàn toàn có thể được bù đắp bằng sự mở rộng của cơ sở thuế trong những năm tiếp theo.

Chính sách này cũng đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh khu vực hộ kinh doanh đang chuyển mạnh sang phương thức quản lý, kê khai và minh bạch hóa hoạt động kinh doanh.

Khi Nhà nước vừa yêu cầu nâng chuẩn tuân thủ, vừa có chính sách giảm nghĩa vụ thuế trong giai đoạn chuyển đổi, thì sẽ tạo được sự cân bằng giữa quản lý và hỗ trợ, qua đó khuyến khích người kinh doanh đi vào khu vực chính thức thay vì xem việc tuân thủ thuế chỉ là một gánh nặng.

Tuy nhiên, khi hoàn thiện chính sách, theo tôi, cần đặc biệt lưu ý hiệu ứng “vách đá” tại ngưỡng doanh thu 10 tỷ đồng. Nếu một doanh nghiệp doanh thu 9,9 tỷ đồng được giảm 30% thuế, trong khi doanh nghiệp chỉ vượt lên 10,1 tỷ đồng lại mất toàn bộ ưu đãi, thì có thể vô tình tạo tâm lý không muốn tăng trưởng hoặc phát sinh hành vi chia nhỏ doanh thu. Do đó, về kỹ thuật chính sách, có thể nghiên cứu cơ chế chuyển tiếp hoặc thiết kế ngưỡng theo hướng mềm hơn.

Về tổng thể, tôi ủng hộ đề xuất này. Nhưng tôi cho rằng, mục tiêu cuối cùng không nên chỉ là giảm được bao nhiêu tiền thuế trong hai năm 2026-2027, mà phải là sau hai năm đó chúng ta có thêm bao nhiêu doanh nghiệp khỏe hơn, lớn hơn và sẵn sàng đầu tư hơn. Nếu đạt được điều này thì giảm thuế không phải là giảm nguồn thu, mà thực chất là một khoản đầu tư của Nhà nước vào sức sống của khu vực kinh tế tư nhân.

Phóng viên: Theo ông, việc giảm trực tiếp 30% số thuế phải nộp trong hai năm liên tiếp có ý nghĩa thiết thực như thế nào đối với dòng tiền, khả năng duy trì hoạt động, tái đầu tư và mở rộng sản xuất, kinh doanh của các hộ kinh doanh và doanh nghiệp quy mô nhỏ?

TS. Phan Hoài Nam: Ý nghĩa thiết thực nhất của việc giảm trực tiếp 30% số thuế phải nộp trong hai năm liên tiếp là tạo thêm dư địa dòng tiền ngay tại doanh nghiệp, đặc biệt đối với hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ - những đối tượng thường có khả năng tiếp cận vốn hạn chế và sức chịu đựng trước biến động thị trường thấp hơn các doanh nghiệp lớn.

Với khu vực này, dòng tiền nhiều khi quan trọng không kém lợi nhuận. Một doanh nghiệp có thể có đơn hàng, có doanh thu, thậm chí có lợi nhuận trên sổ sách, nhưng nếu dòng tiền bị căng thì vẫn có thể gặp khó khăn trong việc trả lương, thanh toán cho nhà cung cấp, duy trì hàng tồn kho hoặc đáp ứng các khoản chi phí vận hành thường xuyên. Vì vậy, giảm thuế trực tiếp đồng nghĩa với việc để lại thêm tiền trong doanh nghiệp tại đúng thời điểm họ cần nguồn lực để duy trì hoạt động.

Bên cạnh đó, một điểm đáng chú ý là chính sách được áp dụng trong hai năm liên tiếp, thay vì chỉ hỗ trợ một lần. Điều này tạo ra tính dự báo tốt hơn cho doanh nghiệp.

Giảm thuế góp phần củng cố niềm tin, là động lực để hộ kinh doanh phát triển thành một doanh nghiệp. Ảnh: Internet

Khi biết trước nghĩa vụ thuế được giảm trong một khoảng thời gian đủ dài, doanh nghiệp có thể chủ động hơn trong việc xây dựng kế hoạch tài chính, tuyển dụng lao động, đầu tư máy móc, mở rộng điểm kinh doanh hoặc phát triển sản phẩm mới.

Nói cách khác, chính sách không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp “cầm cự”, mà có thể tạo điều kiện để họ chuyển từ trạng thái phòng thủ sang đầu tư cho tăng trưởng.

Đặc biệt, với doanh nghiệp quy mô nhỏ, số tiền thuế được giảm dù không quá lớn nếu nhìn ở tầm vĩ mô, nhưng lại có thể rất đáng kể ở cấp độ từng doanh nghiệp. Khoản tiền này có thể đủ để trả thêm vài tháng tiền thuê mặt bằng, mua một thiết bị sản xuất, bổ sung vốn lưu động hoặc tuyển thêm một số lao động.

Hiệu quả kinh tế của mỗi đồng thuế được giảm trong nhóm doanh nghiệp nhỏ, vì vậy, có thể khá lớn nếu khoản tiền đó nhanh chóng quay trở lại hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, tôi cũng cho rằng, không nên nhìn chính sách này đơn thuần như một biện pháp “cho doanh nghiệp thêm tiền”. Giá trị lớn nhất là tạo ra niềm tin và khả năng hoạch định dài hạn. Khi doanh nghiệp cảm nhận được môi trường chính sách đang đồng hành với hoạt động sản xuất, kinh doanh, họ sẽ có xu hướng mạnh dạn đầu tư và mở rộng hơn.

Vì vậy, nếu được triển khai đơn giản, minh bạch và đúng đối tượng, tôi cho rằng, việc giảm 30% thuế trong hai năm có thể tạo ra một hiệu ứng kép: trước mắt là cải thiện dòng tiền và sức chống chịu của doanh nghiệp; về trung và dài hạn là thúc đẩy tái đầu tư, tạo việc làm, mở rộng quy mô và qua đó hình thành nguồn thu ngân sách bền vững hơn.

Phóng viên: Trao đổi với Tạp chí Kinh tế - Tài chính, ông từng nói: “Khi niềm tin được khơi dậy, các hộ kinh doanh sẽ không ngần ngại bước ra ánh sáng”. Theo ông, chính sách giảm thuế lần này có thể củng cố niềm tin, tạo thêm động lực như thế nào cho các hộ kinh doanh mở rộng quy mô, chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp và tham gia sâu hơn vào khu vực kinh tế chính thức?

TS. Phan Hoài Nam: Tôi vẫn cho rằng, niềm tin là điều kiện rất quan trọng để hộ kinh doanh tự nguyện bước vào khu vực kinh tế chính thức. Bởi việc chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp không đơn giản chỉ là thay đổi một giấy đăng ký, mà kéo theo yêu cầu cao hơn về kế toán, hóa đơn, thuế, lao động, quản trị và trách nhiệm pháp lý. Nếu người kinh doanh chỉ nhìn thấy chi phí tuân thủ tăng lên mà chưa nhìn thấy lợi ích tương xứng, họ sẽ có tâm lý e ngại mở rộng quy mô.

Trong bối cảnh đó, chính sách giảm 30% số thuế phải nộp có ý nghĩa không chỉ về tài chính, mà còn mang một thông điệp chính sách rất rõ ràng: Nhà nước không chỉ tăng cường quản lý, mà đồng thời chia sẻ chi phí của quá trình chuyển đổi và khuyến khích người dân kinh doanh minh bạch hơn, bài bản hơn.

Theo tôi, đây chính là yếu tố có thể củng cố niềm tin. Khi một hộ kinh doanh thấy rằng, việc kê khai đầy đủ doanh thu, sử dụng hóa đơn, chuẩn hóa sổ sách hay chuyển đổi thành doanh nghiệp không đồng nghĩa với việc ngay lập tức phải chịu một gánh nặng thuế quá lớn, họ sẽ sẵn sàng cân nhắc việc “bước ra ánh sáng” hơn.

Quan trọng hơn, khi đã tham gia khu vực chính thức, lợi ích của họ không chỉ nằm ở thuế. Một doanh nghiệp minh bạch sẽ có điều kiện tốt hơn để tiếp cận tín dụng, ký kết hợp đồng với khách hàng lớn, tham gia chuỗi cung ứng, tuyển dụng lao động bài bản, thu hút nhà đầu tư và mở rộng thị trường.

Đây mới là những động lực thực sự để một hộ kinh doanh phát triển thành một doanh nghiệp có quy mô và sức cạnh tranh lớn hơn.

Tuy nhiên, để tạo được hiệu ứng này, theo tôi, giảm thuế cần đi cùng giảm chi phí tuân thủ. Nếu ưu đãi thuế tương đối hấp dẫn, nhưng thủ tục kế toán, khai thuế, hóa đơn và các nghĩa vụ hành chính vẫn khiến hộ kinh doanh cảm thấy quá phức tạp, thì động lực chuyển đổi sẽ bị hạn chế.

Chính sách tốt nhất là làm sao để người kinh doanh cảm nhận rằng càng minh bạch thì càng thuận lợi, càng lớn lên thì càng có nhiều cơ hội, chứ không phải càng lớn thì càng đối diện nhiều rủi ro và chi phí.

Vì vậy, tôi nhìn chính sách lần này như một phần của một quá trình lớn hơn: chuyển từ tư duy quản lý hộ kinh doanh sang tư duy nuôi dưỡng hộ kinh doanh trở thành doanh nghiệp. Khi niềm tin được tạo dựng bằng những chính sách nhất quán, dễ hiểu và có lợi ích thực chất, tôi tin rằng, quá trình chuyển đổi sang khu vực kinh tế chính thức sẽ diễn ra tự nhiên và bền vững hơn.

Phóng viên: Nhìn rộng hơn, ông đánh giá như thế nào về việc Chính phủ tiếp tục sử dụng chính sách thuế để hỗ trợ người dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp, trong đó Bộ Tài chính với vai trò cơ quan chủ trì tham mưu đã đề xuất chính sách giảm thuế lần này? Nếu được Quốc hội thông qua, chính sách có thể tạo thêm động lực như thế nào cho khu vực kinh tế tư nhân và tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn 2026-2027?

TS. Phan Hoài Nam: Theo tôi, việc Bộ Tài chính chủ động đề xuất sử dụng chính sách thuế để hỗ trợ người dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp cho thấy một sự chuyển biến rất tích cực trong tư duy điều hành. Thuế không nên chỉ được nhìn là công cụ để thu ngân sách, mà còn là công cụ để điều tiết nền kinh tế, phân bổ lại nguồn lực và tạo niềm tin cho thị trường.

Trong những giai đoạn doanh nghiệp cần củng cố nguồn lực và nền kinh tế cần thêm động lực tăng trưởng, Nhà nước có thể chấp nhận giảm một phần nguồn thu trong ngắn hạn để giữ lại nguồn lực trong khu vực sản xuất, kinh doanh, nơi nguồn tiền đó có thể tiếp tục được sử dụng để mua hàng hóa, trả lương, đầu tư, tuyển dụng và tạo ra doanh thu mới.

Thực tế, Bộ Tài chính dự kiến chính sách này có thể làm giảm thu ngân sách khoảng 3.191 tỷ đồng trong năm 2026 và khoảng 3.510 tỷ đồng trong năm 2027. Nhưng theo tôi, không nên chỉ nhìn những con số này dưới góc độ “ngân sách mất đi bao nhiêu”. Điều quan trọng hơn là số tiền đó được giữ lại ở đâu và sẽ tạo ra giá trị gì cho nền kinh tế.

Nếu nguồn lực được giữ lại trong hàng trăm nghìn doanh nghiệp và hộ kinh doanh, tiếp tục quay vòng vào sản xuất, tiêu dùng và đầu tư thì nó có thể tạo ra một hiệu ứng lan tỏa lớn hơn nhiều so với giá trị giảm thuế ban đầu.

Đặc biệt, khu vực kinh tế tư nhân hiện đóng góp khoảng 50% GDP và sử dụng khoảng 82% lực lượng lao động. Vì vậy, hỗ trợ khu vực này không chỉ là hỗ trợ một nhóm người nộp thuế, mà thực chất là hỗ trợ một trong những động lực quan trọng nhất của tăng trưởng, việc làm và sức mua trong nền kinh tế.

Nếu được Quốc hội thông qua và triển khai thuận lợi, tôi cho rằng, chính sách giảm thuế trong hai năm 2026-2027 có thể tạo ra ít nhất ba tác động tích cực.

Thứ nhất là tăng sức chống chịu, giúp doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh củng cố dòng tiền.

Thứ hai là tăng sự tự tin để đầu tư, bởi doanh nghiệp có thêm nguồn lực và có khả năng dự báo chính sách trong hai năm liên tiếp.

Và thứ ba, quan trọng hơn, là tạo hiệu ứng niềm tin, cho thấy Nhà nước thực sự đồng hành cùng khu vực kinh tế tư nhân bằng những chính sách có thể đo đếm được bằng lợi ích tài chính cụ thể.

Tất nhiên, giảm thuế không thể là động lực duy nhất cho tăng trưởng. Chính sách này sẽ phát huy hiệu quả cao nhất khi đi cùng với việc tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ, cải thiện khả năng tiếp cận vốn và bảo đảm tính ổn định, dự báo được của chính sách.

Tôi cho rằng, chúng ta nên nhìn vấn đề theo một vòng tuần hoàn tích cực: Nhà nước tạo dư địa - doanh nghiệp có thêm niềm tin - doanh nghiệp đầu tư và lớn lên - nền kinh tế tạo thêm việc làm và giá trị gia tăng - và cuối cùng nguồn thu ngân sách cũng sẽ tăng trở lại trên một nền tảng rộng hơn và bền vững hơn.

Vì vậy, nếu phải nói ngắn gọn, tôi cho rằng, giảm thuế lúc này không đơn thuần là Nhà nước “thu ít đi”, mà là Nhà nước chủ động để lại một phần nguồn lực cho khu vực tư nhân tái đầu tư vào tăng trưởng.

Và nếu nguồn lực đó được chuyển hóa thành doanh nghiệp lớn hơn, nhiều việc làm hơn và một khu vực kinh tế chính thức rộng hơn, thì đây là một khoản đầu tư chính sách có lợi cho cả doanh nghiệp lẫn ngân sách trong dài hạn.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!