Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) và quá trình chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với lĩnh vực kế toán, kiểm toán. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đổi mới toàn diện về tư duy, phương thức hành nghề, khung pháp lý và đào tạo nguồn nhân lực trở thành yếu tố quyết định để ngành kế toán, kiểm toán Việt Nam thích ứng với kỷ nguyên mới.
Chuyển đổi số mở ra bước ngoặt mới cho kế toán, kiểm toán Việt Nam.
Đổi mới để thích ứng kỷ nguyên số
Chia sẻ tại Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Kế toán, kiểm toán và tài chính Việt Nam trong kỷ nguyên mới” do Học viện Tài chính tổ chức ngày 28/7, PGS.TS. Đặng Văn Thanh, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Ngân sách của Quốc hội khóa XI, Chủ tịch Liên đoàn Kế toán các nước ASEAN khóa XIV cho rằng, trước những biến động mạnh mẽ của khoa học công nghệ và chuyển đổi số, lĩnh vực kế toán, kiểm toán Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện để thích ứng với bối cảnh phát triển mới.
Theo PGS.TS. Đặng Văn Thanh, nhìn lại chặng đường phát triển từ sau công cuộc đổi mới năm 1986 cho thấy, kế toán luôn đồng hành cùng tiến trình chuyển đổi của nền kinh tế. Từ mô hình kế toán phục vụ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, Việt Nam đã từng bước xây dựng hệ thống kế toán hiện đại, hình thành thị trường dịch vụ kế toán, kiểm toán và không ngừng hoàn thiện khung pháp lý nhằm đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
PGS.TS. Đặng Văn Thanh, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Ngân sách của Quốc hội khóa XI.
“Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế, sự phát triển của kinh tế số và AI, vai trò của kế toán ngày càng mở rộng, hướng tới cung cấp thông tin phục vụ quản trị, dự báo và hỗ trợ ra quyết định thay vì chỉ phản ánh những sự kiện đã diễn ra”, PGS.TS. Đặng Văn Thanh nhấn mạnh”.
Đề cập đến tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, PGS.TS. Đặng Văn Thanh cho rằng các công nghệ như AI, dữ liệu lớn (Big Data), blockchain, điện toán đám mây và Internet vạn vật đang làm thay đổi căn bản quy trình kế toán, kiểm toán. Nhiều công việc truyền thống như lập chứng từ, ghi sổ hay tổng hợp số liệu sẽ được tự động hóa, buộc người làm nghề phải chuyển dịch sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn.
Theo ông, trong tương lai, kế toán sẽ tập trung nhiều hơn vào phân tích dữ liệu, tư vấn quản trị và hỗ trợ doanh nghiệp hoạch định chiến lược. Tương tự, kiểm toán cũng không chỉ dừng lại ở việc xác nhận tính trung thực của báo cáo tài chính mà cần nâng cao vai trò tư vấn, đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ, quản trị rủi ro và thích ứng với môi trường số.
PGS.TS. Đặng Văn Thanh cũng chỉ ra rằng quá trình hội nhập đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc áp dụng các chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế. Ông cho rằng báo cáo tài chính của doanh nghiệp Việt Nam cần được xây dựng theo các chuẩn mực có thể giúp nhà đầu tư và đối tác quốc tế dễ dàng tiếp cận, qua đó nâng cao tính minh bạch, khả năng so sánh và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, ông đề xuất tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về kế toán, kiểm toán; đẩy nhanh lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (IFRS); thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động kế toán, kiểm toán; đồng thời cập nhật các quy định phù hợp với sự xuất hiện của những mô hình kinh tế mới như kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, tài sản số và tín chỉ carbon.
Bên cạnh đó, PGS.TS. Đặng Văn Thanh đặc biệt nhấn mạnh vai trò của các cơ sở đào tạo trong việc đổi mới chương trình giảng dạy, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kế toán, kiểm toán. Theo ông, sinh viên và người hành nghề không chỉ cần thành thạo chuyên môn mà còn phải có năng lực số, kỹ năng phân tích dữ liệu, tư duy quản trị, đạo đức nghề nghiệp và khả năng thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ.
Phát triển nguồn nhân lực cho tương lai
Đồng quan điểm, TS. Nguyễn Thị Cẩm Thúy, Phó trưởng phụ trách Khoa Kế toán, Phân hiệu Học viện Tài chính tại tỉnh Hưng Yên cho rằng, nghề kế toán, kiểm toán Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển song cũng phải đối mặt với không ít thách thức trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Theo TS. Nguyễn Thị Cẩm Thúy, những năm qua, nghề kế toán, kiểm toán đã có bước phát triển tích cực cả về quy mô lẫn chất lượng. Hệ thống pháp luật từng bước được hoàn thiện, số lượng người hành nghề và sở hữu các chứng chỉ nghề nghiệp quốc tế không ngừng gia tăng, góp phần nâng cao vị thế của ngành trong tiến trình hội nhập. Tuy nhiên, tốc độ phát triển vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn của nền kinh tế số và thị trường lao động chất lượng cao.
TS. Nguyễn Thị Cẩm Thúy, Phó trưởng phụ trách Khoa Kế toán, Phân hiệu Học viện Tài chính tại tỉnh Hưng Yên.
“Thực trạng hiện nay cho thấy chất lượng đào tạo tại nhiều cơ sở giáo dục vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ và yêu cầu của doanh nghiệp. Chương trình đào tạo còn nặng về lý thuyết, trong khi tỷ lệ nhân lực sở hữu các chứng chỉ nghề nghiệp quốc tế như ACCA, CPA Australia, CMA hay CFA vẫn còn hạn chế”.
Dẫn kết quả tổng hợp từ nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước, TS. Nguyễn Thị Cẩm Thúy cho biết bốn nhóm vấn đề đang tác động mạnh đến sự phát triển của nghề gồm: ứng dụng công nghệ số; hội nhập và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế; chất lượng đào tạo và nguồn nhân lực; cùng với điều kiện làm việc và vai trò của nghề kế toán, kiểm toán trong nền kinh tế. Trong đó, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản phương thức hành nghề.
TS. Nguyễn Thị Cẩm Thúy cũng dẫn số liệu từ Bộ Tài chính cho thấy số lượng doanh nghiệp dịch vụ kế toán, kiểm toán và kiểm toán viên hành nghề tại Việt Nam đều có xu hướng tăng trong giai đoạn 2020-2025, song mức tăng còn khiêm tốn. Trong khi đó, quy mô thị trường dịch vụ kế toán và kiểm toán toàn cầu tiếp tục mở rộng, đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp và đội ngũ hành nghề trong nước.
Đáng chú ý, việc triển khai hóa đơn điện tử và các nền tảng số đã tạo bước chuyển mạnh trong hoạt động kế toán. Theo số liệu được bà dẫn chứng, đến giữa năm 2026, cơ quan thuế đã tiếp nhận và xử lý hàng chục tỷ hóa đơn điện tử, cho thấy quá trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ và làm thay đổi phương thức thực hiện nghiệp vụ kế toán truyền thống.
Để phát triển nghề kế toán, kiểm toán trong giai đoạn mới, TS. Nguyễn Thị Cẩm Thúy đề xuất năm nhóm giải pháp trọng tâm gồm: hoàn thiện khung pháp lý; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; nâng cao vai trò của các tổ chức nghề nghiệp; tăng cường hội nhập quốc tế; và đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong hoạt động kế toán, kiểm toán. Theo bà, các giải pháp cần được triển khai đồng bộ với sự tham gia của cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và các tổ chức nghề nghiệp.
Nhấn mạnh vai trò của nguồn nhân lực, TS. Nguyễn Thị Cẩm Thúy cho rằng đội ngũ kế toán, kiểm toán trong kỷ nguyên mới không chỉ cần giỏi chuyên môn mà còn phải thành thạo ngoại ngữ, làm chủ công nghệ, có tư duy số và đạo đức nghề nghiệp. Đây là những yếu tố then chốt để đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế số và hội nhập quốc tế, góp phần xây dựng nghề kế toán, kiểm toán Việt Nam theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp và bền vững.