Khi lợi thế chi phí thấp không còn đủ với doanh nghiệp sản xuất

Các doanh nghiệp tham gia giới thiệu sản phẩm, giao thương tại CMES 2026.

Sản xuất Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà lợi thế về chi phí không còn đủ để duy trì sức cạnh tranh. Yêu cầu đặt ra với doanh nghiệp ngày càng cụ thể hơn ở năng suất, chất lượng, tốc độ sản xuất và khả năng kiểm soát chi phí vận hành.

Theo ông Surajit Rakshit, Giám đốc toàn quốc Khối Giải pháp Thương mại Toàn cầu, HSBC Việt Nam, Việt Nam có nền tảng sản xuất vững vàng cùng hệ sinh thái các ngành hỗ trợ ngày càng phát triển. Tuy nhiên, giai đoạn tiếp theo sẽ là câu chuyện về năng suất, trong đó tự động hóa, cải tiến quy trình và phát triển kỹ năng cần được đẩy mạnh để tiếp tục nâng cao sản lượng và chất lượng.

Theo chuyên gia HSBC, công thức duy trì sức cạnh tranh đang chuyển từ “chi phí thấp” sang “giá trị cao với chi phí cạnh tranh”. Đây cũng là cách để duy trì sức hấp dẫn của sản xuất Việt Nam khi tiền lương tăng lên cùng quá trình phát triển.

Trong lĩnh vực điện tử, ông Surajit Rakshit nhận định, Việt Nam đang dần đi sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao, rời xa hoạt động lắp ráp chi phí thấp để hướng tới năng lực công nghiệp tinh vi và tích hợp cao hơn.

Một chỉ dấu đáng chú ý là thị phần thương mại toàn cầu của Việt Nam trong mảng thiết bị liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) đã tăng từ 1,2% năm 2015 lên 12,4% năm 2025. Thương mại hai chiều với các đối tác như Đài Loan và Hàn Quốc trong lĩnh vực máy móc và thiết bị điện cũng gia tăng. Theo chuyên gia HSBC, những diễn biến này cho thấy Việt Nam đang tiến dần từ khâu lắp ráp cuối cùng lên vị trí trọng tâm hơn trong mạng lưới sản xuất khu vực.

Để tận dụng xu hướng này, năng lực của từng nhà máy cũng phải được nâng lên tương ứng. Với doanh nghiệp, đầu tư không chỉ là bổ sung máy móc mà phải tạo ra hiệu quả cụ thể trong vận hành như giảm tiêu hao năng lượng, hạn chế thời gian dừng máy, tăng công suất, cải thiện chất lượng sản phẩm và giảm nguyên vật liệu dư thừa.

Nhu cầu này đang tác động trực tiếp đến cách doanh nghiệp lựa chọn thiết bị và nhà cung cấp. Thay vì mua từng máy riêng lẻ, nhiều nhà máy cần các giải pháp có thể tích hợp với dây chuyền hiện hữu, phù hợp với mặt bằng, công suất, nhân lực và yêu cầu kỹ thuật cụ thể.

Đây cũng là hướng Công ty TNHH Midra Global đang triển khai đối với các nhà máy thuộc lĩnh vực ô tô, điện tử, cơ khí và công nghệ cao. Các nhóm giải pháp của doanh nghiệp gồm khí nén và tiết kiệm năng lượng, thủy lực, logistics và lưu trữ, robot và tự động hóa, hệ thống quang học tự động cùng thiết bị xử lý, di chuyển vật liệu.

Thay vì dừng ở khâu cung cấp thiết bị, Midra Global tham gia từ khảo sát nhu cầu, lựa chọn thiết bị, thiết kế và tích hợp hệ thống đến lắp đặt, đào tạo, bảo trì phòng ngừa và xử lý sự cố tại hiện trường.

Bà Nguyễn Thị Bích Hạnh, Giám đốc Midra Global, cho rằng mỗi nhà máy có yêu cầu khác nhau về tự động hóa, mức đầu tư, không gian sản xuất và khả năng vận hành của nhân sự. Vì vậy, việc áp dụng cùng một giải pháp cho các điều kiện sản xuất khác nhau khó đem lại hiệu quả tối ưu. Việc tiếp xúc trực tiếp với doanh nghiệp sản xuất cũng giúp nhà cung cấp nhận diện rõ hơn các vấn đề trong vận hành, bảo trì và nâng cấp dây chuyền.

Nhu cầu đầu tư cho nhà máy cũng thể hiện tại Triển lãm Máy công cụ quốc tế CMES Việt Nam 2026 đang diễn ra tại Trung tâm Triển lãm Việt Nam (VEC), TP. Hà Nội. Theo Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), sự kiện diễn ra trong bối cảnh công nghiệp chế biến, chế tạo Việt Nam tăng tốc, kéo theo nhu cầu đối với máy công cụ, máy CNC, robot và các giải pháp tự động hóa.

Với quy mô khoảng 30.000 m², triển lãm tập trung nhiều nhóm thiết bị phục vụ trực tiếp sản xuất, từ máy công cụ, CNC đến robot công nghiệp và hệ thống tự động hóa dây chuyền. Theo Ban tổ chức, chuỗi triển lãm có hơn 1.000 gian hàng của hơn 750 doanh nghiệp và hơn 1.000 nhà máy tham gia hoạt động mua sắm. Điều này phần nào cho thấy nhu cầu đầu tư, thay thế và nâng cấp thiết bị của khu vực sản xuất.

Không chỉ robot hay các dây chuyền tự động, khả năng tăng năng suất đang được mở rộng xuống từng công đoạn nhờ AI và các hệ thống giám sát. Trong ngành dệt may, các mô hình AI có thể phân tích dữ liệu bán hàng, xu hướng thị trường và những yếu tố bên ngoài để hỗ trợ doanh nghiệp lập kế hoạch sản xuất sát hơn với nhu cầu.

Đối với các nhà sản xuất thiết kế gốc (ODM), AI còn có thể rút ngắn quá trình phát triển sản phẩm. Thay vì mất hàng tuần để hoàn thiện ý tưởng và thiết kế, doanh nghiệp có thể nhanh chóng tạo nhiều phương án khác nhau, qua đó dành nguồn lực cho đánh giá và phát triển mẫu thử.

Bà Corinna Joyce, quyền Phó Trưởng khoa phụ trách Học tập và Giảng dạy kiêm Chủ nhiệm bộ môn Quản trị doanh nghiệp thời trang tại Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam cho rằng, các vị trí trong sản xuất và chuỗi cung ứng ngày càng đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức chuyên môn và kỹ năng số. Nhà tuyển dụng cần những người vừa hiểu cách thức vận hành sản xuất, vừa sử dụng được các công cụ số và có khả năng đánh giá kết quả do hệ thống tự động tạo ra.

Những thay đổi này cho thấy, nâng năng suất không đồng nghĩa đơn thuần với tăng vốn mua máy móc. Khi sản xuất Việt Nam tiến sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao, khả năng nâng hiệu suất ngay trong từng nhà máy sẽ ngày càng quyết định sức cạnh tranh của doanh nghiệp.