Huy động thêm vốn, đất đai, lao động chưa đủ để tạo đột phá tăng trưởng mà còn cần tháo gỡ rào cản thể chế, cải thiện chất lượng phân bổ và kết nối các nguồn lực để chuyển hóa thành năng suất và giá trị gia tăng.
Khơi thông nguồn lực để nâng cao năng suất và hiệu quả tăng trưởng. Ảnh: Duy Hưng.
Đây là vấn đề trọng tâm tại Hội thảo khoa học quốc gia “Khơi thông và sử dụng hiệu quả các nguồn lực cho phát triển kinh tế trong kỷ nguyên mới của Việt Nam”, do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phối hợp với Đại học Kinh tế Quốc dân tổ chức ngày 28/9/2026 tại Hà Nội.
Phát biểu tại Hội thảo, PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật cho rằng, bài toán của giai đoạn phát triển mới không dừng ở huy động thêm vốn, đất đai, lao động hay tài nguyên. Điều quan trọng hơn là tháo gỡ rào cản thể chế, cải thiện chất lượng phân bổ, kết nối các nguồn lực truyền thống với khoa học, công nghệ, dữ liệu, tài sản trí tuệ và sức sáng tạo của con người.
Làm rõ khoảng cách giữa quy mô nguồn lực và hiệu quả sử dụng, PGS.TS. Hoàng Văn Hoan cho biết, giai đoạn 2015-2025, quy mô vốn đầu tư, nhân lực, khoa học, công nghệ và hạ tầng số của Việt Nam đều được mở rộng. Tuy nhiên, tốc độ tăng năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) giai đoạn 2021-2025 chỉ ở mức 2,91%, gần như không thay đổi so với giai đoạn trước; hiệu quả sử dụng vốn chưa ổn định, nguồn lực chưa chuyển mạnh vào các ngành có năng suất cao.
Theo PGS.TS. Hoàng Văn Hoan, lao động qua đào tạo chưa đạt 1/3 lực lượng lao động; tỷ trọng lao động trong những ngành dựa nhiều vào tri thức và công nghệ mới đạt khoảng 2,4%. Việt Nam đứng thứ 44 trong xếp hạng Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2025, nhưng thành quả đổi mới chưa lan tỏa đủ mạnh để tạo thành năng suất trên diện rộng.
Từ đó, con người cần được đặt vào vị trí chủ thể chuyển hóa nguồn lực, đồng thời bảo đảm quyền hành động, lợi ích chính đáng và môi trường khuyến khích sáng tạo.
Về tài chính cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, PGS.TS. Vũ Sỹ Cường nhấn mạnh yêu cầu đổi mới cách huy động và sử dụng tài chính khi mô hình phát triển chuyển sang dựa nhiều hơn vào tri thức và công nghệ. Câu hỏi không chỉ là chi bao nhiêu, mà còn là nguồn tài chính tạo thêm được bao nhiêu nghiên cứu có giá trị, có bao nhiêu công nghệ được ứng dụng và đầu tư của doanh nghiệp được kích hoạt.
Ở góc độ công nghệ và nhân lực, GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức cho biết, kinh tế số đóng góp 14,02% GDP năm 2025; năng suất lao động đạt khoảng 245 triệu đồng một lao động, tăng 6,83% theo giá so sánh.
Tuy nhiên, mức chi nghiên cứu và phát triển (R&D) chỉ khoảng 0,41% GDP năm 2023, vẫn thấp so với yêu cầu tạo đột phá; nhân lực công nghệ số mới đáp ứng khoảng 50% nhu cầu 150.000 kỹ sư mỗi năm. Nếu không đồng thời cải thiện đầu tư R&D, chất lượng nhân lực và liên kết nghiên cứu - sản xuất, công nghệ khó trở thành động lực tăng trưởng thực chất.
Các ý kiến tại hội thảo tập trung vào chuyển từ huy động sang chuyển hóa nguồn lực, từ phân bổ theo đầu vào sang phân bổ theo kết quả, tăng cường quản trị dựa trên dữ liệu và trách nhiệm giải trình, từ các nguồn lực riêng lẻ sang hệ sinh thái liên kết giữa Nhà nước, thị trường, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và người lao động.
Với hơn 80 tham luận đa dạng nhiều lĩnh vực, hội thảo hướng tới xác định những điểm nghẽn có thể tháo gỡ ngay và kiến nghị cơ chế dài hạn để mỗi đơn vị nguồn lực tạo ra nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế.