Kích hoạt nguồn lực tư nhân từ “vốn mồi” ngân sách

Để mỗi đồng vốn ngân sách tạo thêm động lực tăng trưởng.

Nền kinh tế bước vào những tháng cuối năm 2026 với một bài toán có độ khó cao hơn. Tăng trưởng đang ở mức tích cực, nguồn thu ngân sách tăng khá, đầu tư phát triển được đẩy mạnh, trong khi áp lực lạm phát, tỷ giá và nhập siêu xuất hiện rõ hơn. Bối cảnh ấy đặt chính sách tài khóa trước yêu cầu lựa chọn kỹ hơn về cách phân bổ từng đồng vốn ngân sách.

Theo số liệu của Bộ Tài chính, tổng thu ngân sách nhà nước 8 tháng năm 2026 ước đạt 2.023,8 nghìn tỷ đồng, bằng 80% dự toán năm và tăng 16% so với cùng kỳ năm trước. Thu nội địa đạt 1.752,9 nghìn tỷ đồng, tăng 16,6%; thu từ dầu thô đạt 43,6 nghìn tỷ đồng; thu cân đối từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt 223,9 nghìn tỷ đồng.

Ở chiều chi, tổng chi ngân sách nhà nước 8 tháng ước đạt 1.608,3 nghìn tỷ đồng, bằng 50,9% dự toán và tăng 13,3% so với cùng kỳ. Riêng chi đầu tư phát triển đạt khoảng 514,6 nghìn tỷ đồng, tăng 35,4%. Những con số này cho thấy tài khóa đang có thêm điều kiện để hỗ trợ nền kinh tế, đồng thời mở ra yêu cầu cấp thiết về hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Chính sách tài khóa chuyển từ hỗ trợ sang dẫn dắt

Trong 8 tháng, tổng số tiền thuế, phí và tiền thuê đất được miễn, giảm, gia hạn ước khoảng 209 nghìn tỷ đồng. Đây là nguồn lực được giữ lại trong nền kinh tế, giúp doanh nghiệp cải thiện dòng tiền, người dân tăng khả năng chi tiêu và các cơ sở sản xuất có thêm điều kiện duy trì hoạt động trong giai đoạn nhu cầu thị trường còn nhiều biến động.

Từ ngày 1/7/2026, chính sách thuế tiếp tục hướng tới khu vực kinh doanh nhỏ và vừa. Nghị quyết 43/2026/QH16 quy định giảm 30% số thuế thu nhập cá nhân phải nộp trong năm 2026 và 2027 đối với một số cá nhân kinh doanh có doanh thu không quá 10 tỷ đồng; đồng thời giảm 30% số thuế thu nhập doanh nghiệp trong hai năm này đối với doanh nghiệp, tổ chức đáp ứng điều kiện về doanh thu.

Cùng với đó, chính sách giảm 2% thuế giá trị gia tăng đối với một số nhóm hàng hóa, dịch vụ được duy trì đến hết năm 2026. Việc giảm nghĩa vụ tài chính tạo thêm khoảng đệm cho doanh nghiệp trước chi phí đầu vào, hỗ trợ sức mua và góp phần duy trì nhịp hoạt động sản xuất. Quan trọng hơn, chính sách thuế có thể tạo hiệu ứng lan tỏa nếu nguồn lực được tái đầu tư vào sản xuất.

TS. Nguyễn Minh Phong, Chuyên gia kinh tế cho rằng việc điều chỉnh các mức thu và nhiệm vụ chi ngân sách thời gian qua đã đóng góp tích cực vào khai thác nguồn lực và thúc đẩy động lực tăng trưởng. Theo ông, các chính sách miễn, giảm, gia hạn thuế, phí và tiền thuê đất giúp doanh nghiệp có thêm nguồn lực, giảm chi phí và tăng vốn khả dụng.

Từ góc nhìn này, vai trò của tài khóa đang thay đổi về chất. Khi nền kinh tế đã bước qua giai đoạn phục hồi, chính sách hỗ trợ cần hướng tới khả năng tạo năng lực mới cho doanh nghiệp. Một khoản giảm thuế có giá trị cao hơn khi được chuyển thành vốn đầu tư, công nghệ, lao động chất lượng và năng lực sản xuất. Một dự án công có ý nghĩa lớn hơn khi kéo theo dòng vốn tư nhân.

Đầu tư công cần tạo hiệu ứng lan tỏa

Một trong những điểm sáng của chính sách tài khóa năm 2026 là tốc độ tăng của đầu tư phát triển. Vốn đầu tư thực hiện từ nguồn ngân sách Nhà nước trong 8 tháng đạt khoảng 546,8 nghìn tỷ đồng, bằng 50,5% kế hoạch năm và tăng 18,5% so với cùng kỳ. Riêng tháng 8, vốn thực hiện ước đạt 105,7 nghìn tỷ đồng, tăng 24,1%.

Tốc độ giải ngân được cải thiện tạo thêm lực kéo cho tổng cầu trong ngắn hạn. Tuy vậy, hơn 49% kế hoạch vốn đầu tư từ ngân sách Nhà nước vẫn cần được thực hiện trong những tháng cuối năm. Áp lực tiến độ vì thế vẫn rất lớn. Nếu chạy theo khối lượng giải ngân, nguy cơ lựa chọn dự án thiếu hiệu quả có thể gia tăng; nếu quá thận trọng, nguồn lực lại khó chuyển thành động lực tăng trưởng.

Trong điều kiện dư địa chính sách tiền tệ cần sử dụng thận trọng, đầu tư công có thể trở thành công cụ quan trọng để hỗ trợ tăng trưởng. Vấn đề cốt lõi nằm ở chất lượng đầu ra. Các dự án giao thông, logistics, năng lượng, lưới điện, hạ tầng số, giáo dục kỹ năng, y tế và thích ứng khí hậu có khả năng tạo tác động dài hạn tới năng suất của nền kinh tế.

TS. Nguyễn Minh Phong cho rằng cách tiếp cận phù hợp là vừa điều chỉnh nguồn thu để hỗ trợ doanh nghiệp, vừa nâng cao hiệu quả nhiệm vụ chi. Ông nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục giảm gánh nặng chi phí cho người dân và doanh nghiệp, đẩy mạnh số hóa thủ tục, tăng tính công khai, khả năng giám sát dòng tiền và rút ngắn quy trình ra quyết định.

Đây cũng là điểm cần được nhìn nhận rộng hơn trong câu chuyện giải ngân. Một dự án hoàn thành đúng tiến độ chưa đủ để đánh giá hiệu quả tài khóa. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng giảm chi phí vận chuyển, rút ngắn thời gian lưu thông hàng hóa, tăng độ ổn định của năng lượng hoặc mở rộng không gian phát triển cho doanh nghiệp. Từ đó, vốn ngân sách trở thành chất xúc tác cho vốn tư nhân.

Cải cách thể chế mở thêm dư địa tăng trưởng

Nếu đầu tư công tạo nền tảng vật chất, cải cách thể chế tạo điều kiện để khu vực tư nhân khai thác nền tảng ấy. Theo TS. Nguyễn Minh Thảo, Trưởng ban Phát triển doanh nghiệp và môi trường kinh doanh, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế-tài chính (Bộ Tài chính), rào cản từ điều kiện kinh doanh trong nhiều năm qua vẫn là “nút thắt” đối với sự năng động của khu vực tư nhân.

Việc thu hẹp danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí tuân thủ, đồng thời tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng hơn. Khi thủ tục được đơn giản hóa, nguồn lực xã hội có cơ hội dịch chuyển nhanh hơn vào các hoạt động tạo giá trị. Đây là dạng hỗ trợ có chi phí ngân sách thấp, song tác động tới quyết định đầu tư có thể đáng kể.

TS. Nguyễn Minh Thảo nhận định trong nửa cuối năm, thách thức lớn nằm ở việc duy trì cân bằng. GDP 6 tháng đầu năm cho thấy các động lực tăng trưởng đang phát huy tác dụng, song lạm phát bình quân trên 4%, nhập siêu tăng và tỷ giá chịu ảnh hưởng từ biến động bên ngoài. Khi tốc độ tăng trưởng cao hơn, yêu cầu kiểm soát rủi ro vĩ mô cũng trở nên quan trọng hơn.

Chính sách tiền tệ vì vậy cần linh hoạt và thận trọng, hướng tín dụng vào sản xuất, xuất khẩu, doanh nghiệp nhỏ và vừa, công nghiệp hỗ trợ, đổi mới công nghệ cùng các lĩnh vực tạo năng suất. Tài khóa có thể chủ động hơn ở những lĩnh vực tạo năng lực cung dài hạn. Sự phân vai hợp lý giữa hai chính sách sẽ giúp giảm áp lực lên từng công cụ riêng lẻ.

Dữ liệu cũng cần trở thành một phần quan trọng trong quá trình điều hành. Dữ liệu tín dụng, doanh nghiệp, tài chính số và các hệ thống giám sát theo rủi ro có thể giúp chính sách nhận diện đúng khu vực cần hỗ trợ. Với tài khóa, dữ liệu về hiệu quả dự án, mức độ lan tỏa và khả năng huy động vốn tư nhân sẽ giúp quá trình phân bổ ngân sách sát với mục tiêu tăng trưởng hơn.