Trong bối cảnh Hà Nội đẩy mạnh đầu tư, phát triển kết cấu hạ tầng, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo đảm tiến độ, giải ngân mà quan trọng hơn là kiểm soát rủi ro, nâng hiệu quả đầu tư và bảo đảm công trình phát huy giá trị sau khi hoàn thành. Trao đổi với Báo Kiểm toán, ông Trần Hữu Bảo - Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP. Hà Nội, hoạt động kiểm toán cần dựa trên 5 nhóm tiêu chí để đánh giá toàn diện hiệu quả đầu tư, qua đó nhận diện, cảnh báo rủi ro và góp phần phòng ngừa vi phạm từ sớm.
Thưa ông, Hà Nội đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh đầu tư, hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng, tạo động lực cho phát triển đô thị. Từ thực tiễn triển khai, ông có thể chia sẻ những kết quả nổi bật mà Thành phố đã đạt được trong phát triển hạ tầng thời gian qua?
Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới đã xác định rất rõ ba đột phá chiến lược đối với Hà Nội là thể chế - hạ tầng - nhân lực, trong đó hạ tầng được xác định là “trục xương sống của phát triển, giữ vai trò dẫn dắt tổ chức không gian” đô thị Thủ đô. Đây chính là sự cụ thể hóa quan điểm về ba đột phá chiến lược mà Đảng đã đề ra, gắn với đặc thù, vị thế của Hà Nội - trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước.
Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã định hướng tổng thể, trong đó phấn đấu đến năm 2035 Hà Nội cơ bản trở thành đô thị xanh, thông minh, hiện đại.
Để hiện thực hóa những định hướng này, Hà Nội đang tập trung đẩy nhanh tiến độ 84 dự án hạ tầng chiến lược với tổng quy mô 330.458 tỷ đồng. Hàng loạt dự án giao thông trọng điểm được tăng tốc triển khai, nhiều công trình nỗ lực về đích, từng bước hoàn thiện mạng lưới kết nối và tạo thêm dư địa phát triển cho Thủ đô. Những công trình này được kỳ vọng mở rộng không gian phát triển, kết nối các cực tăng trưởng, tạo nền tảng để Thủ đô khai thác hiệu quả nguồn lực và hiện thực hóa mục tiêu phát triển đô thị hiện đại, xanh, thông minh, bền vững.
Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP. Hà Nội Trần Hữu Bảo
Về lũy kế giải ngân kế hoạch đầu tư công năm 2026 của toàn Thành phố đến hết ngày 31/8/2026 là 92.590 tỷ đồng, đạt 77,17% Kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao và tương ứng 56,01% kế hoạch Thành phố giao (không tính số tiết kiệm 5%). Công tác đầu tư dự án ngày càng chú trọng đến tính hiệu quả, kết quả đầu ra.
Qua thực tiễn quản lý, ông nhận thấy những khó khăn, vướng mắc nào trong công tác đầu tư phát triển hạ tầng của Thành phố cần được tập trung tháo gỡ?
Thực tiễn quản lý cho thấy công tác đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng của Thành phố vẫn còn một số tồn tại như: Công tác chuẩn bị và tổ chức thực hiện dự án ở một số trường hợp chưa đáp ứng đầy đủ theo yêu cầu. Công tác giải phóng mặt bằng vẫn là một trong những yếu tố ảnh hưởng lớn, làm chậm tiến độ nhiều dự án. Sự đồng bộ giữa các dự án và các loại hình hạ tầng chưa phải lúc nào cũng bảo đảm. Năng lực tổ chức thực hiện của một số chủ đầu tư, ban quản lý dự án và nhà thầu còn chưa đồng đều.
Đặc biệt, nguồn lực và cơ chế huy động đầu tư hạ tầng còn hạn chế. Nguồn vốn ngân sách vẫn giữ vai trò chủ đạo, trong khi việc thu hút nguồn lực xã hội, đặc biệt là đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP) đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn, chưa tương xứng với nhu cầu. Cùng với đó, việc hoàn thiện thủ tục và phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị trong một số trường hợp còn mất nhiều thời gian, từ đó gây ảnh hưởng đến việc thu hút các nguồn lực đầu tư tư nhân cho hạ tầng.
Kiểm toán giúp phòng ngừa vi phạm, kiến tạo hạ tầng Thủ đô hiện đại. Ảnh: N.LỘC
Đối với các dự án hạ tầng đô thị có tính chất phức tạp, theo ông, công tác quản lý cần được tiếp cận như thế nào để nâng cao chất lượng và hiệu quả đầu tư?
Đối với các dự án hạ tầng đô thị lớn của Hà Nội, đặc biệt là các dự án giao thông trong khu vực đô thị hiện hữu, mức độ phức tạp rất cao. Dự án không chỉ là xây dựng một tuyến đường mà còn liên quan đến quy hoạch, đất đai, di chuyển hạ tầng kỹ thuật, tổ chức giao thông, tái định cư và kết nối với toàn bộ mạng lưới giao thông. Nếu quản lý đầu tư công chỉ dừng ở việc dự án có đúng thủ tục hay không thì chưa đủ. Điều quan trọng là phải trả lời được ba câu hỏi: Một là, có cần đầu tư hay không? Hai là, đầu tư như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất với chi phí hợp lý nhất? Ba là, sau khi hoàn thành, công trình có thực sự phát huy hiệu quả kinh tế - xã hội hay không?
Trong bối cảnh Thành phố ngày càng chú trọng đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của các dự án đầu tư, Sở Xây dựng TP. Hà Nội xác định, hoạt động kiểm toán là một cơ chế giám sát rất cần thiết đối với công tác quản lý đầu tư xây dựng và phát triển kết cấu hạ tầng. Đối với các hạn chế được Kiểm toán nhà nước (KTNN) chỉ ra, quan điểm của lãnh đạo Thành phố là nghiêm túc tiếp thu, rà soát, xác định rõ nguyên nhân, trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị và có biện pháp khắc phục cụ thể.
Về phía Sở Xây dựng, lãnh đạo Sở luôn quán triệt tinh thần chủ động phòng ngừa từ khâu quy hoạch, chuẩn bị đầu tư và thiết kế; kiểm soát chặt trong quá trình thực hiện; đánh giá hiệu quả sau đầu tư. Đây cũng là cách để chuyển công tác phòng, chống lãng phí từ “phát hiện và xử lý” sang “phòng ngừa và kiểm soát rủi ro” đặc biệt là sự tham gia hỗ trợ của cơ quan kiểm toán ngay từ giai đoạn triển khai thực hiện dự án.
Vậy theo ông, khi kiểm toán các dự án hạ tầng, KTNN cần chú trọng những tiêu chí nào để đánh giá toàn diện hiệu quả đầu tư, nhất là trong bối cảnh chuyển từ quản lý theo tiến độ, giải ngân sang quản lý theo kết quả đầu ra?
Một dự án giải ngân nhanh nhưng thiết kế chưa tối ưu, tổng mức đầu tư cao, công trình khai thác không hiệu quả hoặc không kết nối với hệ thống hạ tầng xung quanh thì vẫn chưa thể coi là thành công. Theo tôi, để phù hợp với yêu cầu chuyển từ quản lý theo tiến độ giải ngân sang kết quả đầu ra, khi kiểm toán các dự án hạ tầng, KTNN cần tăng cường đánh giá theo 5 nhóm tiêu chí:
Thứ nhất, hiệu quả đầu tư so sánh giữa tổng nguồn lực bỏ ra với giá trị kinh tế - xã hội tạo ra. Ví dụ đối với dự án giao thông, phải đánh giá được mức độ giảm ùn tắc, thời gian đi lại được rút ngắn, khả năng kết nối, năng lực thông hành, tác động đến phát triển đô thị và môi trường.
Thứ hai, hiệu quả khai thác sau đầu tư không nên dừng ở thời điểm nghiệm thu công trình. Cần có đánh giá sau một khoảng thời gian vận hành để xác định công trình có đạt mục tiêu ban đầu hay không? Đây là một hướng rất quan trọng để nâng cao chất lượng đầu tư công.
Giá trị lớn nhất của kiểm toán không chỉ nằm ở số tiền được phát hiện và xử lý, mà còn ở những kiến nghị giúp ngăn ngừa thất thoát, lãng phí trong tương lai; cũng như có ý nghĩa phòng ngừa sai phạm, cảnh báo rủi ro và hoàn thiện cơ chế quản lý.
Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP. Hà Nội
Thứ ba, một dự án hạ tầng phải được đánh giá trong tổng thể mạng lưới, không chỉ đánh giá riêng từng công trình. Đặc biệt đối với TP. Hà Nội, các dự án giao thông cần được xem xét trong mối quan hệ với: Vận tải công cộng, đường sắt đô thị, bãi đỗ xe, các tuyến vành đai, các tuyến đường hướng tâm, TOD, hệ thống thoát nước, hạ tầng kỹ thuật ngầm.
Thứ tư, hiệu quả sử dụng nguồn lực kiểm toán cần quan tâm không chỉ đến việc “có đúng quy định hay không”, mà còn phải đánh giá “có tối ưu hay chưa”. Ví dụ, cùng một mục tiêu đầu tư nhưng có thể có nhiều phương án về quy mô, công nghệ, hình thức đầu tư và tổ chức thực hiện. Phương án nào tạo ra hiệu quả cao hơn với chi phí hợp lý hơn cần được xem xét.
Thứ năm, đối với các dự án hạ tầng đô thị hiện nay, cần quan tâm hơn đến khả năng tiếp cận kết nối, chi phí xã hội, môi trường và biến đổi khí hậu, gắn kết cộng đồng và an sinh xã hội.
Xin trân trọng cảm ơn ông!