(BKTO) - Ngày 01/7/2026 đánh dấu cột mốc tròn một năm Việt Nam chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Trong cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy mang tính lịch sử này, Kiểm toán nhà nước (KTNN) đã chủ động đổi mới tư duy, chuẩn bị các phương án hành động linh hoạt từ sớm, từ xa. Ngay trong đợt kiểm toán đầu tiên của năm 2026, Ngành không chỉ nhanh chóng bắt nhịp thực tiễn, nhận diện kịp thời các nút thắt chuyển tiếp mà còn đồng hành cùng các địa phương tháo gỡ những khó khăn, bất cập để thích ứng và phát triển.
Bước ngoặt thể chế và sự chủ động của Kiểm toán nhà nước
Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa chủ trì Hội nghị giao ban toàn Ngành. Ảnh: TL
Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp cùng yêu cầu rút ngắn thời gian kiểm toán theo Luật Ngân sách nhà nước sửa đổi đã tạo nên một bước ngoặt thể chế lịch sử, đặt ra những yêu cầu cấp bách đối với công tác quản lý, sử dụng ngân sách ở cơ sở. Chủ động từ sớm, ngay trong năm 2025, KTNN đã nhanh chóng xây dựng các phương án kiểm toán linh hoạt, nhằm thích ứng toàn diện với những thay đổi về tổ chức bộ máy và phân cấp quản lý tại địa phương.
Quyết sách lịch sử tạo bước chuyển trong tư duy quản trị
Năm 2025 ghi dấu bước ngoặt lịch sử trong cải cách hành chính nhà nước khi Việt Nam lần đầu vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp trên phạm vi toàn quốc. Luồng sinh khí mới trong tư duy quản trị quốc gia này khởi nguồn từ tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ XI Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII (ngày 12/4/2025): Thống nhất tổ chức chính quyền địa phương gồm cấp tỉnh và cấp xã, kết thúc hoạt động của cấp huyện từ ngày 01/7/2025 và hình thành 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.
Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định, việc sắp xếp đơn vị hành chính được thực hiện trên tinh thần khoa học, đột phá, bám sát thực tiễn và có tầm nhìn phát triển lâu dài, nhằm mở rộng không gian phát triển mới cho đất nước trong nhiều thập niên tới.
Cụ thể hóa chủ trương của Đảng, ngày 12/6/2025, Quốc hội thông qua Nghị quyết về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025 với sự đồng thuận rất cao. Theo đó, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh, 3.321 đơn vị hành chính cấp xã và chấm dứt hoạt động của 696 đơn vị hành chính cấp huyện.
Để quá trình chuyển đổi diễn ra thông suốt, ngày 27/6/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 99/CĐ-TTg yêu cầu các Bộ, ngành, địa phương tập trung triển khai đồng bộ các nhiệm vụ, đảm bảo bộ máy mới phải vận hành hiệu quả, không gián đoạn việc phục vụ người dân và doanh nghiệp. Từ chủ trương của Trung ương, quyết nghị của Quốc hội đến sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, cả hệ thống chính trị đã khẩn trương chuẩn bị cho thời khắc chuyển đổi mang tính lịch sử.
Khi quyền hạn lớn đi đôi với trách nhiệm cao
Ngày 01/7/2025, mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính thức vận hành trên toàn quốc. Đây không chỉ là sự thay đổi về cấu trúc hành chính mà còn thể hiện tư duy đổi mới mạnh mẽ trong quản trị nhà nước: Giảm cấp trung gian, tăng tính trực tiếp trong điều hành, nâng cao trách nhiệm giải trình và đưa chính quyền đến gần người dân hơn.
Điểm cốt lõi của mô hình mới là phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, tạo điều kiện để địa phương chủ động hơn trong quản lý, điều hành và phát triển kinh tế - xã hội. Trong 1.377 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền, có đến 949 nhiệm vụ được giao cho địa phương. Trong 1.164 nhiệm vụ được phân định lại thẩm quyền, có 859 nhiệm vụ được chuyển cho cấp xã. Tỷ lệ thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết của địa phương tăng lên 56%, cao hơn khoảng 23% so với trước ngày 01/7/2025.
Quyền hạn lớn hơn cũng đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn đối với đội ngũ cán bộ cơ sở. Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) phường Điện Biên Phủ Hà Thanh Tùng, Chủ tịch UBND xã Nà Tấu Trần Quang Trung, Phó Chủ tịch UBND xã Pú Nhung Là Văn Thoan cùng nhiều cán bộ xã, phường tại tỉnh Điện Biên vẫn nhớ những ngày đầu triển khai mô hình mới với khối lượng công việc lớn, lịch làm việc dày đặc, nhiều nhiệm vụ phải giải quyết ngoài giờ hành chính và ngày nghỉ.
Không chỉ ở Điện Biên, hầu hết các địa phương trên cả nước như Hà Nội, Nghệ An, Khánh Hòa, Đà Nẵng, Đồng Nai…, đội ngũ cán bộ cơ sở đã làm việc với tinh thần trách nhiệm cao nhất để bảo đảm bộ máy mới vận hành ổn định ngay từ ngày đầu chuyển đổi. Các nhiệm vụ được triển khai đồng bộ với quyết tâm không để gián đoạn việc phục vụ người dân và doanh nghiệp.
Nhìn từ dấu mốc lịch sử 01/7/2025 có thể thấy, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp không đơn thuần là sắp xếp lại tổ chức hành chính mà là cuộc cải cách mang tính chiến lược, hướng đến một nền hành chính tinh gọn, hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, gần dân và vì dân, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
KTNN chủ động "hóa giải" bài toán áp lực kép
Đứng trước bước ngoặt thể chế và những áp lực lớn về mặt thời gian khi thời hạn kiểm toán quyết toán rút ngắn, KTNN đã chủ động đổi mới tư duy, chuẩn bị các phương án linh hoạt để thích ứng với bối cảnh mới. Giữa năm 2025, ngay từ khi Luật Ngân sách nhà nước (NSNN) (sửa đổi) đang trong quá trình dự thảo, KTNN đã ban hành Quyết định số 856/QĐ-KTNN thành lập Tổ công tác của Tổng Kiểm toán nhà nước do một đồng chí Phó Tổng Kiểm toán nhà nước làm Tổ trưởng để tổ chức nghiên cứu, đề xuất phương án kiểm toán ngân sách địa phương (NSĐP) sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động, làm cơ sở tổ chức thực hiện thống nhất trong toàn Ngành.
Chuỗi cuộc họp bàn khẩn trương tại các KTNN khu vực ngay sau đó không chỉ thể hiện tinh thần thích ứng nhanh mà còn là bước đi chiến lược, đảm bảo hoạt động kiểm toán NSĐP được tổ chức bài bản, khoa học và hiệu quả ngay từ năm đầu tiên vận hành mô hình mới.
"Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa vừa yêu cầu các KTNN khu vực rà soát, tổng hợp và báo cáo về tình hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp tại các địa bàn được kiểm toán. Báo cáo cần phản ánh những kết quả đạt được, khó khăn, vướng mắc phát sinh sau sắp xếp đơn vị hành chính; đồng thời làm rõ việc tổ chức bộ máy, thực hiện phân cấp, phân quyền theo quy định pháp luật và tổ chức vận hành của từng cấp chính quyền."
Thách thức đặt ra không nhỏ khi cấp huyện không còn; nhiều xã, phường tiếp nhận hầu hết chức năng quản lý ngân sách trước đây thuộc cấp huyện. Nếu trước đây, KTNN chỉ kiểm toán hơn 300 đơn vị cấp huyện (tương đương 50% tổng số 696 huyện) thì theo mô hình mới, dự kiến phải kiểm toán khoảng hơn 1.000 xã, phường, đặc khu (tương đương 30% tổng số hơn 3.300 đơn vị cấp xã trên toàn quốc sau sắp xếp). Điều đó đồng nghĩa số đầu mối kiểm toán tăng gần gấp ba lần trong khi lực lượng kiểm toán viên không tăng. Áp lực càng lớn hơn khi thời hạn quyết toán từ 18 tháng xuống còn 12 tháng theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước 2025, buộc các cuộc kiểm toán phải hoàn thành sớm hơn đáng kể để kịp cung cấp số liệu cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh. Yêu cầu cốt lõi đặt ra là phải tổ chức kiểm toán hiệu quả, bảo đảm không bỏ sót, không chồng chéo và không làm ảnh hưởng đến hoạt động của các đơn vị được kiểm toán.
Để giải quyết thách thức, KTNN đã khẩn trương nghiên cứu, ban hành Hướng dẫn kiểm toán NSĐP (Quyết định số 185/QĐ-KTNN) và hàng loạt hướng dẫn quan trọng về mục tiêu, trọng yếu và nội dung kiểm toán chủ yếu; tổ chức thực hiện kiểm toán Báo cáo quyết toán NSĐP... Đây là nền tảng quan trọng giúp chuẩn hóa nghiệp vụ, nâng cao tính chuyên nghiệp và bảo đảm sự thống nhất trong tổ chức thực hiện kiểm toán NSĐP trong bối cảnh mới.
"Trong quá trình kiểm toán, các KTNN khu vực và các đoàn kiểm toán cần tăng cường nhận diện những khó khăn, vướng mắc phát sinh từ thực tiễn để kịp thời báo cáo, đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế, chính sách. Đồng thời, nêu cao tinh thần trách nhiệm, chủ động đồng hành, hỗ trợ và chia sẻ cùng địa phương, không chỉ giúp cơ sở hoàn thành tốt nhiệm vụ chuyên môn, mà còn tháo gỡ các nút thắt, tạo điều kiện thuận lợi nhất để bộ máy chính quyền mới vận hành hiệu lực, hiệu quả sau sắp xếp." (Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa)
Mỗi đoàn kiểm toán là một “mắt xích” đồng hành
Song song với việc hoàn thiện hành lang nghiệp vụ, các KTNN khu vực đã chủ động khảo sát địa bàn, xây dựng kế hoạch kiểm toán; tổ chức tập huấn, đào tạo để kịp thời cập nhật quy định mới, thống nhất phương pháp tiếp cận trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Tại nhiều cuộc họp, lãnh đạo KTNN luôn quán triệt sâu sắc tinh thần đồng hành, hỗ trợ địa phương, kiểm toán không chỉ nhằm phát hiện sai phạm mà còn góp phần tháo gỡ khó khăn, hoàn thiện cơ chế chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công, tài sản công trong điều kiện tổ chức bộ máy mới. Tinh thần đó đã được quán triệt, thông suốt tới các KTNN khu vực và từng đoàn kiểm toán.
Trao đổi với Báo Kiểm toán, ông Đoàn Chiến Thắng - Kiểm toán trưởng KTNN khu vực VII (khu vực kiểm toán các tỉnh: Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Phú Thọ) cho biết, thực hiện chỉ đạo của lãnh đạo Ngành, đơn vị đã quán triệt tư duy hành động xuyên suốt: Không chỉ thực hiện nhiệm vụ kiểm toán mà phải thực sự đồng hành cùng địa phương.
"Mỗi đoàn kiểm toán khi xuống cơ sở phải là một “mắt xích” hỗ trợ, chủ động ghi nhận những khó khăn, vướng mắc từ thực tiễn để kịp thời đề xuất cấp có thẩm quyền tháo gỡ; đồng thời tăng cường hướng dẫn, hỗ trợ nghiệp vụ, đặc biệt là đối với các xã, phường còn hạn chế về nguồn nhân lực và năng lực quản lý ngân sách."
Tinh thần chủ động và tư duy đồng hành của KTNN đã được các đoàn kiểm toán triển khai như thế nào tại cơ sở trong bối cảnh năm ngân sách 2025 mang tính lịch sử đặc biệt: 6 tháng đầu năm vận hành theo mô hình chính quyền địa phương 3 cấp, 6 tháng cuối năm chuyển sang mô hình 2 cấp? Qua thực tiễn kiểm toán giai đoạn “bản lề” này, các đoàn kiểm toán đã nhận diện những tín hiệu tích cực nào, cũng như những “nút thắt” gì phát sinh trong bước đầu vận hành bộ máy mới?