Mở “kho tài sản” văn hóa cho nền kinh tế sáng tạo

Diễn đàn công nghệ số và AI trong kiến tạo nền kinh tế sáng tạo - Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực cạnh tranh quốc gia.

Ngày 8/10, tại Hà Nội, Diễn đàn “Công nghệ số và AI trong kiến tạo nền kinh tế sáng tạo - Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực cạnh tranh quốc gia” diễn ra trong khuôn khổ Vietnam NEXT & Smart City Asia 2026. Sự kiện đặt ra bài toán đáng làm thế nào chuyển nguồn lực văn hóa thành giá trị kinh tế trong kỷ nguyên số.

Mở không gian tăng trưởng từ kho tài nguyên văn hóa

Phát biểu tại diễn đàn, PGS. TS. Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), đánh giá năm 2026 mang ý nghĩa bản lề. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu. Luật Chuyển đổi số cùng các chiến lược quốc gia đang tạo thêm nền tảng cho quá trình chuyển đổi.

Vấn đề tiếp theo là đưa các định hướng lớn thành giá trị cụ thể cho nền kinh tế, người dân và doanh nghiệp. Theo đó, thể chế, hạ tầng số, dữ liệu, nhân lực cùng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cần được kết nối thành một chỉnh thể. Khi những điều kiện này hội tụ, công nghệ có thể trở thành công cụ mở khóa những nguồn lực từng khó định giá hoặc khai thác ở quy mô lớn.

Đối với văn hóa, tác động của chuyển đổi số còn rộng hơn quá trình số hóa hiện vật hay lưu trữ dữ liệu. AI, thực tế ảo, thực tế tăng cường cùng các nền tảng số đang tạo phương thức mới để kể lại câu chuyện di sản, cá nhân hóa trải nghiệm, phát triển sản phẩm, tiếp cận người dùng toàn cầu. Một tài nguyên tại địa phương vì thế có thể bước vào thị trường rộng lớn hơn.

PGS. TS. Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) chia sẻ tại Diễn đàn.

Chẳng hạn, một di sản có thể trở thành nguồn cảm hứng cho phim ảnh, trò chơi, thời trang, thiết kế, sản phẩm lưu niệm, nội dung số hoặc trải nghiệm du lịch. Một câu chuyện dân gian có thể phát triển thành nhân vật, hình ảnh nhận diện, sản phẩm giáo dục. Một nét văn hóa ẩm thực có thể hình thành thương hiệu, chuỗi trải nghiệm rồi tiếp tục mở rộng sang thương mại điện tử hay thị trường quốc tế.

Giá trị kinh tế vì thế được tạo ra theo nhiều lớp. Doanh thu trực tiếp có thể đến từ vé, sản phẩm, dịch vụ, bản quyền, cấp phép khai thác. Giá trị lan tỏa xuất hiện qua du lịch, lưu trú, vận tải, bán lẻ, quảng cáo, truyền thông. Xa hơn, những sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh còn góp phần quảng bá hình ảnh quốc gia, hỗ trợ thương hiệu Việt Nam tiếp cận thị trường thế giới.

Theo TS. Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và chuyển đổi số, Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên lớn từ văn hóa, di sản, tri thức bản địa cùng sức sáng tạo của con người. Công nghệ số và AI đang mở ra những phương thức mới để nhận diện, bảo tồn, sáng tạo, xác lập quyền sở hữu rồi đưa các giá trị ấy tiếp cận thị trường.

Từ góc nhìn kinh tế, điểm đáng chú ý nằm ở khả năng nhân rộng. Một tài sản vật chất thường bị giới hạn bởi quy mô hoặc địa điểm, trong khi sản phẩm sáng tạo số có thể được phân phối tới lượng người dùng rất lớn với chi phí biên thấp hơn. Đây chính là dư địa để văn hóa tham gia sâu hơn vào quá trình tạo giá trị gia tăng của nền kinh tế.

Song công nghệ tự thân chưa đủ tạo nên một ngành kinh tế sáng tạo mạnh. Khoảng cách từ tài nguyên văn hóa tới sản phẩm thương mại còn cần doanh nghiệp, nhà sáng tạo, chuyên gia, chủ sở hữu quyền, nhà đầu tư cùng cơ quan quản lý tham gia. Vì thế, liên kết hệ sinh thái được xem là điều kiện quan trọng để biến ý tưởng thành sản phẩm, sản phẩm thành thị trường, thị trường thành nguồn thu bền vững.

Muốn biến văn hóa thành tài sản, phải giải được bài toán sở hữu trí tuệ

Một vấn đề xuyên suốt được các chuyên gia đặt ra tại diễn đàn là sở hữu trí tuệ (IP). Nếu IP công nghệ tạo lợi thế nhờ giải pháp kỹ thuật cùng khả năng ứng dụng, IP văn hóa có thể tạo giá trị từ bản sắc, câu chuyện, sức sáng tạo và khả năng kết nối cảm xúc. Đây cũng là nền móng để giá trị văn hóa được định danh, khai thác, chuyển giao và thương mại hóa.

Giám đốc IPCOM VIETNAM Trần Thị Tám nhận định, khi được xây dựng bài bản, một giá trị văn hóa có thể vượt khỏi phạm vi bảo tồn để tạo ra trải nghiệm mới, tiếp cận nhóm công chúng mới rồi tham gia chuỗi giá trị của nền kinh tế sáng tạo. Tuy nhiên, chiến lược sở hữu trí tuệ cần được tính toán ngay từ những bước đầu của quá trình phát triển sản phẩm.

TS. Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và chuyển đổi số, chia sẻ tại Diễn đàn.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi tài nguyên văn hóa có những đặc thù khác với tài sản thông thường. Một sản phẩm sáng tạo có thể dựa trên tri thức truyền thống, biểu tượng cộng đồng hoặc di sản được nhiều thế hệ gìn giữ. Vì vậy, quá trình thương mại hóa cần xác định rõ chủ thể quyền, quyền khai thác, cơ chế hợp tác, phương thức phân chia lợi ích cùng trách nhiệm đối với cộng đồng sở hữu di sản.

Sự phát triển nhanh của AI khiến bài toán này càng cấp thiết. Công nghệ giúp rút ngắn thời gian sản xuất nội dung, tạo hình ảnh, âm thanh, thiết kế, trải nghiệm số với tốc độ chưa từng có. Song chính khả năng tái tạo và biến đổi dữ liệu quy mô lớn cũng đặt ra yêu cầu xác định nguồn gốc, quyền sở hữu, quyền sử dụng cùng cơ chế chia sẻ giá trị phù hợp.

Khi quyền tài sản được xác lập rõ, IP văn hóa có thể trở thành nguồn lực kinh tế có khả năng khai thác dài hạn. Một thương hiệu, nhân vật, thiết kế hay câu chuyện đủ sức hấp dẫn có thể được cấp phép cho nhiều ngành, nhiều sản phẩm, nhiều thị trường. Giá trị vì thế tiếp tục được tạo ra sau sản phẩm đầu tiên, hình thành dòng doanh thu từ bản quyền và hoạt động thương mại liên quan.

Đây cũng là lý do nền kinh tế sáng tạo cần được nhìn rộng hơn phạm vi một số ngành văn hóa. Khi một giá trị Việt Nam được phát triển thành IP đủ mạnh, nó có thể kết nối du lịch với thời trang, điện ảnh với trò chơi, thủ công với thiết kế, di sản với giáo dục, nghệ thuật với công nghệ. Mỗi liên kết mới đồng nghĩa một cơ hội mở rộng chuỗi giá trị.