Nghị quyết số 79-NQ/TW: Tái định vị “đầu tàu” doanh nghiệp nhà nước

Đổi mới, sắp xếp doanh nghiệp nhà nước: Cần “cú hích” đột phá. Ảnh: ST

Kết quả sắp xếp doanh nghiệp nhà nước còn chậm

Những năm qua, công tác cơ cấu lại, sắp xếp, đổi mới, cổ phần hóa (CPH) và thoái vốn nhà nước đã được triển khai đồng bộ với hệ thống cơ chế, chính sách ngày càng được hoàn thiện. Các quy định về tổ chức quản lý, sắp xếp, CPH và thoái vốn được ban hành theo hướng chặt chẽ hơn, bảo đảm công khai, minh bạch, góp phần tháo gỡ khó khăn, hạn chế thất thoát vốn, tài sản nhà nước trong quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp (DN).

Song, kết quả thực hiện vẫn còn cách khá xa so với mục tiêu đề ra. Đề án “Cơ cấu lại DNNN, trọng tâm là tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước giai đoạn 2021-2025” đặt mục tiêu đến năm 2025 cơ bản hoàn thành việc sắp xếp lại, chuyển đổi sở hữu khối DNNN; nguồn thu từ cơ cấu lại DN giai đoạn 2021-2025 đạt ít nhất 248.000 tỷ đồng; toàn bộ tập đoàn, tổng công ty và DNNN phải được phê duyệt đề án cơ cấu lại giai đoạn 2021-2025.

Tuy nhiên, báo cáo về kết quả thực hiện Đề án cơ cấu lại DNNN của Bộ Tài chính cho thấy, tính đến tháng 3/2025, số DNNN được phê duyệt đề án cơ cấu lại mới đạt 122/676 DN, tương đương khoảng 18% về số lượng - khá xa so với mục tiêu đề ra.

Đối với công tác CPH, giai đoạn 2021-2022 chỉ có 5 DN hoàn thành CPH với tổng giá trị DN được phê duyệt theo phương án là 642 tỷ đồng, trong đó giá trị vốn nhà nước là 474 tỷ đồng. Sự chậm trễ này càng rõ nét nếu so sánh với giai đoạn 2016-2020, khi có tới 180 DN được phê duyệt phương án CPH với tổng giá trị 498.690 tỷ đồng, trong đó giá trị vốn nhà nước là 233.792 tỷ đồng.

Tình hình thoái vốn cũng diễn biến tương tự. Giai đoạn 2021-2024, Nhà nước thoái vốn tại 15 DN (F1), thu về 654,8 tỷ đồng. Các tập đoàn, tổng công ty và DNNN đã thoái vốn tại 55 DN (F2), thu về 8.605,9 tỷ đồng, gấp 3,3 lần giá trị sổ sách. Tuy nhiên, kết quả này vẫn thấp hơn đáng kể so với giai đoạn 2016-2020 khi quy mô thu về đạt 177.400 tỷ đồng, gấp 6,5 lần giá trị sổ sách.

Những hạn chế này cũng được Kiểm toán nhà nước (KTNN) chỉ rõ qua công tác kiểm toán. Cụ thể, kết quả kiểm toán việc thực hiện quyền, trách nhiệm của đại diện chủ sở hữu theo quy định tại Nghị định số 10/2019/NĐ-CP giai đoạn 2022-2023 tại Ủy ban Quản lý vốn Nhà nước tại DN (UBQLVNN) và Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) chỉ rõ: Tại UBQLVNN, đến tháng 8/2024 vẫn còn 3/19 đề án cơ cấu lại DN giai đoạn 2021-2025, 2/19 kế hoạch sản xuất kinh doanh và đầu tư giai đoạn 2021-2025 cùng 4/19 chiến lược phát triển của DN chưa được phê duyệt...

Tại SCIC, trong giai đoạn 2021-2023 mới thoái vốn tại 37/77 DN với tổng giá vốn 2.801/12.821 tỷ đồng, tương đương 21,8% kế hoạch 5 năm. Đơn vị đã bán hết vốn tại 50 DN nhưng chưa thu hồi hết 23,8 tỷ đồng cổ tức, lợi nhuận được chia...

Kết quả kiểm toán cũng chỉ rõ tình trạng một số đơn vị thoái vốn chậm; cơ quan đại diện chủ sở hữu hoặc người đại diện phần vốn chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo quy định như Tập đoàn Hóa chất Việt Nam, Tổng công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam, Tổng công ty Thép Việt Nam... Từ những phát hiện kiểm toán, KTNN nhận định, cần có sự chuyển biến mang tính đột phá hơn đối với công tác sắp xếp, đổi mới DNNN trước những yêu cầu của bối cảnh mới.

Việc quyết toán thuế với cơ quan thuế, lập hồ sơ quyết toán chi phí CPH của Công ty mẹ - Tổng công ty Phát điện 2 (EVNGENCO2) còn chậm. Tính đến ngày 31/10/2025, Cơ quan đại diện chủ sở hữu chưa có ý kiến về việc xử lý khoản chi phí CPH 3,34 tỷ đồng; chưa kiểm tra, xử lý, phê duyệt hồ sơ quyết toán vốn khi CPH Công ty mẹ EVNGENCO2 theo quy định.

Bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, vì lợi ích chung…

Thực tiễn cho thấy, tiến độ thực hiện việc sắp xếp lại DN bị chậm so với dự kiến với nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan. Về mặt khách quan, quá trình xây dựng các kế hoạch tái cơ cấu hoặc thoái vốn cụ thể thường mất khá nhiều thời gian, từ khâu định giá, kiểm đếm tài sản cho đến quá trình phê duyệt. Về mặt chủ quan, quá trình này kéo dài do những thay đổi về nhân sự phụ trách. Thậm chí, có tình trạng thiếu quyết liệt, tâm lý sợ sai từ người đứng đầu, dẫn đến quá trình chuyển đổi bị ảnh hưởng đáng kể.

Để tháo gỡ những khó khăn này, giải pháp được Nghị quyết 79-NQ/TW đề cập đến là cần xác định rõ nhiệm vụ hoàn thiện các quy định về nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của các chức danh quản lý trong hệ thống quản trị DNNN, bảo đảm trách nhiệm đi đôi với quyền hạn. Đồng thời, tăng cường cơ chế giám sát hoạt động và trách nhiệm giải trình của người đại diện phần vốn nhà nước cũng như các chức danh quản lý DN.

Một trong những yêu cầu quan trọng được đặt ra là thiết lập hệ thống kiểm tra, kiểm soát nội bộ hiệu quả nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật, xung đột lợi ích. Kiên quyết thay thế, miễn nhiệm những người thiếu trách nhiệm, yếu kém, để xảy ra thất thoát, lãng phí hoặc làm trì trệ hoạt động của DN. Đồng thời, hoàn thiện cơ chế đánh giá hiệu quả DNNN...

Ông Nguyễn Tài Anh - Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết, bám sát tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW, EVN sẽ tập trung hoàn thiện thể chế quản lý, điều hành; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực và gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện nhiệm vụ, coi đây là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu lực quản trị.

Đặc biệt ấn tượng với điểm mới của Nghị quyết 79-NQ/TW về cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, không tham nhũng, vụ lợi, GS,TS. Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam - cho rằng, chủ trương này cần được thể chế hóa cụ thể và cần có quy định về cách làm đột phá, khác so với thông thường. “Muốn sáng tạo thì phải làm những việc chưa ai làm. Nhưng trước khi làm phải báo cáo công khai. Khi đã công khai, không còn chuyện vụ lợi” - ông Cường lưu ý.

Lấy khoa học công nghệ, chuyển đổi số làm động lực bứt phá

Cùng với định hướng và yêu cầu phải đẩy mạnh sắp xếp, cơ cấu lại, CPH DNNN, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và yêu cầu phát triển nhanh, bền vững trở thành ưu tiên hàng đầu, Nghị quyết 79-NQ/TW xác định, quá trình đổi mới DNNN phải lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính để nâng cao năng lực cạnh tranh của DNNN.

Theo đó, các DNNN được khuyến khích đẩy mạnh và tiên phong trong nghiên cứu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Các tập đoàn, tổng công ty phải xây dựng trung tâm nghiên cứu - phát triển, phòng thí nghiệm nhằm từng bước làm chủ công nghệ chiến lược, công nghệ lõi, nâng cao năng lực cạnh tranh bền vững và hỗ trợ các chủ thể kinh tế khác trong quá trình chuyển đổi số. Các kết quả nghiên cứu, phát triển do DNNN thực hiện thành công phải được ứng dụng vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh...

Một điểm mới đáng chú ý là DNNN được quyết định sử dụng quỹ phát triển khoa học và công nghệ để chủ động triển khai hoặc đặt hàng nghiên cứu phát triển bên ngoài theo cơ chế khoán sản phẩm. Nghị quyết cũng khuyến khích DN hình thành hoặc liên kết thành lập các quỹ đầu tư mạo hiểm; tham gia các dự án đầu tư, hợp đồng chuyển giao công nghệ và các thương vụ mua bán, sáp nhập gắn với tiếp nhận công nghệ mới... Theo các chuyên gia, đây là bước tiến quan trọng nhằm tháo gỡ tâm lý e ngại rủi ro trong đổi mới sáng tạo.

Ông Lê Thanh Tuấn - Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) cho biết, Nghị quyết 79-NQ/TW cũng xác định rõ SCIC cần tập trung đầu tư vào các lĩnh vực đổi mới sáng tạo, công nghệ, chuyển đổi số… Là đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại nhiều DNNN, định hướng và sự chuyển dịch của SCIC được kỳ vọng sẽ lan tỏa, tạo động lực thúc đẩy các DNNN quyết tâm và sớm có đột phá trong vấn đề này.

Những định hướng mới cho thấy quyết tâm tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong khu vực DNNN. Tuy nhiên, để các mục tiêu trở thành hiện thực, điều quan trọng không chỉ là hoàn thiện cơ chế, chính sách mà còn là tổ chức thực hiện quyết liệt, đồng bộ, khắc phục những điểm nghẽn đã tồn tại nhiều năm. Báo Kiểm toán sẽ tiếp tục thông tin.