Phân chia thuế giá trị gia tăng theo dân số, diện tích, GRDP: Công bằng giữa các địa phương

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn phát biểu tại phiên họp.

Phân chia gắn với nhu cầu tiêu dùng cuối cùng

Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội chiều 10/6, Chính phủ trình Uỷ ban Thường vụ Quốc hội dự thảo Nghị quyết quy định nguyên tắc, tiêu chí phân chia thuế giá trị gia tăng cho từng địa phương giai đoạn 2027-2030.

Trình bày tờ trình của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, dự thảo Nghị quyết quy định nguyên tắc, tiêu chí phân chia phần thuế giá trị gia tăng phần ngân sách các địa phương được hưởng cho từng địa phương.

Theo Bộ trưởng, việc xây dựng cơ chế phân chia mới nhằm bảo đảm tính tập trung, thống nhất, đồng thời gắn với mức độ phát triển kinh tế - xã hội và nhu cầu tiêu dùng cuối cùng hàng hóa, dịch vụ của từng địa phương.

Nguyên tắc, tiêu chí phân chia cũng được xem xét trên cơ sở đặc điểm về dân số thấp, diện tích rộng. Các nguyên tắc đảm bảo rõ ràng, đơn giản, dễ hiểu, dễ thực hiện, dễ kiểm tra và dễ giám sát, công bằng, công khai, minh bạch và ổn định trong giai đoạn ngân sách. Qua đó, tạo điều kiện để các địa phương chủ động trong lập, điều hành ngân sách nhà nước hàng năm.

Dự thảo xác định 3 tiêu chí phân chia gồm dân số, diện tích tự nhiên và GRDP bình quân đầu người. Trong đó, dân số phản ánh quy mô nhu cầu tiêu dùng và nhu cầu cung cấp dịch vụ công; diện tích tự nhiên thể hiện mức độ phân tán các yếu tố đầu vào cho sản xuất, cũng như chi phí quản lý hành chính và cung cấp dịch vụ công; GRDP bình quân đầu người phản ánh mức thu nhập, sức mua, khả năng tiêu dùng cuối cùng và khả năng thu hút đầu tư của từng địa phương.

Bộ trưởng cho biết, các tiêu chí được tính điểm theo phương pháp lũy thoái. Theo đó, địa phương có dân số lớn hơn, diện tích rộng hơn hoặc GRDP bình quân đầu người cao hơn sẽ có điểm số cao hơn, nhưng mức tăng điểm giảm dần theo từng nấc quy mô nhằm hạn chế chênh lệch quá lớn giữa các địa phương, bảo đảm tính công bằng, hợp lý trong phân chia nguồn thu.

Về cơ cấu điểm phân chia, dự thảo nghị quyết xác định tiêu chí dân số chiếm khoảng 65% tổng số điểm; diện tích tự nhiên chiếm khoảng 15%; GRDP bình quân đầu người chiếm khoảng 20%.

Số liệu sử dụng để tính toán các tiêu chí là số liệu thống kê chính thức của năm trước năm xây dựng dự toán ngân sách do cơ quan thống kê công bố. Chẳng hạn, khi xây dựng dự toán ngân sách năm 2027 sẽ sử dụng số liệu công bố của năm 2025.

Nhiều địa phương được tăng nguồn thu từ tiêu chí mới

Theo đánh giá tác động của Chính phủ, việc áp dụng phương thức phân chia mới sẽ làm thay đổi cơ cấu phân chia số thu giá trị gia tăng giữa các địa phương.

Kết quả tính toán cho thấy nhiều địa phương thuộc khu vực trung du, miền núi và Đồng bằng sông Cửu Long về cơ bản sẽ có mức tăng số thu giá trị gia tăng được hưởng từ 0,6 lần đến 3 lần so với cơ chế hiện hành.

Trong khi đó, một số địa phương trọng điểm thu ngân sách, nơi tập trung nhiều nhà máy sản xuất, trung tâm phân phối hoặc trụ sở của các tập đoàn, tổng công ty, có thể giảm số thu giá trị gia tăng được hưởng, phổ biến ở mức từ 0,3 đến 0,6 lần so với hiện nay.

Chính phủ cho rằng việc điều chỉnh nguồn thu từ sắc thuế này sẽ không ảnh hưởng đáng kể đến khả năng cân đối ngân sách của các địa phương.

Tuy nhiên, Chính phủ cho rằng việc điều chỉnh nguồn thu từ sắc thuế này sẽ không ảnh hưởng đáng kể đến khả năng cân đối ngân sách của các địa phương. Trường hợp địa phương tăng thu từ khoản phân chia giá trị gia tăng thì số bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương sẽ giảm tương ứng và ngược lại.

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, từ năm 2027 - năm đầu tiên thực hiện cơ chế phân cấp nguồn thu giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương theo Luật Ngân sách nhà nước sửa đổi, cùng với việc phân chia giá trị gia tăng theo phương thức mới, Chính phủ sẽ trình Quốc hội quyết định tỷ lệ phân chia giữa ngân sách trung ương và địa phương đối với 4 khoản thuế gồm: thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân, thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế bảo vệ môi trường làm cơ sở xác định số thu ngân sách địa phương được hưởng.

Cùng với việc xác định các nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ chi đầu tư và chi thường xuyên, Chính phủ sẽ xác định mức bổ sung cân đối cho từng địa phương nếu có, bảo đảm nguồn lực ngân sách địa phương năm 2027 không thấp hơn năm 2026 và có mức tăng hợp lý.

Điều tiết hợp lý nguồn lực giữa các địa phương

Thẩm tra nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, cơ quan thẩm tra nhận thấy việc Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành nghị quyết là cần thiết và đúng thẩm quyền nhằm cụ thể hóa quy định của Luật Ngân sách nhà nước, đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho việc lập, chấp hành và quyết toán ngân sách nhà nước trong giai đoạn 2027-2030.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản nhất trí với nguyên tắc phân chia giá trị gia tăng theo đề xuất của Chính phủ, phù hợp với chủ trương đổi mới cơ chế phân cấp quản lý, phân bổ ngân sách nhà nước, bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và tăng tính chủ động cho ngân sách địa phương.

Đa số ý kiến trong cơ quan thẩm tra cũng đồng thuận với 3 tiêu chí phân chia gồm dân số, diện tích tự nhiên và GRDP bình quân đầu người. Theo đánh giá, các tiêu chí này cơ bản phản ánh được quy mô tiêu dùng, mức độ đóng góp cho hoạt động kinh tế và sức mua của người dân, đồng thời được lượng hóa bằng phương pháp tính điểm lũy thoái, góp phần điều tiết hợp lý nguồn lực giữa các địa phương.

Quang cảnh phiên họp.

Cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ tiếp tục làm rõ phương án xử lý số liệu đầu vào cho năm ngân sách 2027; bổ sung đánh giá tác động cụ thể đối với các nhóm địa phương có biến động lớn về cơ cấu thu ngân sách; rà soát phương pháp tính điểm và cách thức phân chia để bảo đảm khách quan, minh bạch, hài hòa nguồn thu giữa trung ương và địa phương.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về tổ chức thực hiện, phương thức hạch toán và phân chia nguồn thu giá trị gia tăng, bảo đảm rõ ràng, khả thi, thống nhất từ trung ương đến địa phương, thuận lợi cho công tác kiểm tra, giám sát và quyết toán ngân sách nhà nước.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cho biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất cao về sự cần thiết ban hành Nghị quyết quy định nguyên tắc, tiêu chí phân chia thuế giá trị gia tăng cho từng địa phương theo đúng thẩm quyền.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ tiếp tục nghiên cứu, rà soát các ý kiến của địa phương liên quan đến hệ thống tiêu chí phân chia; đồng thời xem xét bổ sung các số liệu mô phỏng về kết quả phân chia, tỷ lệ và số thu dự kiến được hưởng của từng địa phương theo số liệu năm 2025 để làm rõ hơn tác động của chính sách.

Nhấn mạnh tính chính xác của các số liệu làm căn cứ phân chia nguồn thu, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ nghiên cứu xây dựng hệ thống dữ liệu có khả năng kết nối, kiểm chứng độc lập; rà soát trách nhiệm của các cơ quan liên quan trong việc thống kê, tính toán các chỉ tiêu, nhất là GRDP bình quân đầu người, nhằm bảo đảm công khai, minh bạch, tránh phát sinh bất hợp lý hoặc tiêu cực trong quá trình thực hiện.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng giao Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính phối hợp với cơ quan soạn thảo và các cơ quan liên quan tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo nghị quyết; đồng thời lưu ý rà soát quy định về thời điểm có hiệu lực để bảo đảm phù hợp với quy định của Luật Ngân sách nhà nước.