Phát triển công nghiệp văn hóa: Phải biến sáng tạo thành tài sản kinh tế

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng) tán thành sự cần thiết ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa nhằm thể chế hóa yêu cầu tại Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị. Ảnh: VPQH

Hỗ trợ có trọng tâm, gắn với kết quả đầu ra

Thảo luận về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa sáng ngày 10/11, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng) tán thành sự cần thiết ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa nhằm thể chế hóa yêu cầu tại Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị. Đại biểu đề nghị tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu ý kiến của cơ quan thẩm tra và các đại biểu Quốc hội để bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và hiệu quả của chính sách.

Về phạm vi và cách tiếp cận công nghiệp văn hóa, đại biểu cho rằng cần nhận diện đúng nguồn lực, có cơ chế chuyển hóa giá trị sáng tạo thành tài sản kinh tế.

Theo khoản 1 Điều 2, công nghiệp văn hóa được định nghĩa là các ngành tạo ra sản phẩm “kết hợp yếu tố văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ”. Dù báo cáo tiếp thu cho biết đã tiếp thu ý kiến theo hướng không quy định cứng nhắc sản phẩm phải đồng thời có đủ 4 yếu tố, dự thảo vẫn giữ từ “và”.

Đại biểu lo ngại cách diễn đạt này có thể khiến sản phẩm thủ công truyền thống, nghệ thuật dân gian chưa ứng dụng công nghệ hoặc chưa xác lập quyền sở hữu trí tuệ bị hiểu là nằm ngoài phạm vi điều chỉnh.

Vì vậy, đại biểu đề nghị chỉnh lý theo hướng lấy giá trị văn hóa và sáng tạo làm nền tảng; công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ là những công cụ để gia tăng giá trị, không phải điều kiện bắt buộc trong mọi trường hợp.

Về định hướng ưu đãi và phân bổ nguồn lực, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng chính sách cần tạo động lực tăng trưởng có trọng tâm, hiệu quả và phù hợp với cam kết quốc tế.

Đại biểu dẫn yêu cầu tại Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển có trọng tâm, trọng điểm các ngành có lợi thế cạnh tranh, trong khi Điều 3 của dự thảo liệt kê 10 nhóm ngành ngang nhau và khoản 1 Điều 35 mở ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cho sản phẩm có bản sắc thuộc bất kỳ ngành nào.

Đại biểu đề nghị xác định ngành ưu tiên theo từng giai đoạn trên cơ sở danh mục trọng tâm của Nghị quyết số 80-NQ/TW; đồng thời bổ sung ưu đãi thuế cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa.

Đối với các khoản hỗ trợ từ ngân sách, trong đó có hỗ trợ chi phí sản xuất, đại biểu đề nghị gắn chính sách với kết quả đầu ra như giá trị gia tăng và việc làm; đồng thời làm rõ cơ sở xác định mức hỗ trợ tối đa 30%.

Đại biểu cũng đề nghị lượng hóa đầy đủ các nguồn lực, tách rõ ngân sách trung ương và ngân sách địa phương; việc hỗ trợ hạ tầng kết nối chỉ thực hiện khi có cam kết của nhà đầu tư thứ cấp, tránh ưu đãi dàn trải.

Một nội dung khác được đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn nhấn mạnh là phát triển thị trường phải đi đôi với bảo vệ bản sắc văn hóa và bảo đảm cộng đồng sáng tạo được hưởng lợi.

Đối với tiêu chí đánh giá sản phẩm có giá trị, bản sắc văn hóa Việt Nam, đại biểu cho rằng việc đánh giá về nguyên tắc là tự nguyện, nhưng theo khoản 2 Điều 22, kết quả đánh giá lại là điều kiện bắt buộc khi đề nghị hưởng chính sách, trong đó có ưu đãi thuế.

Trong khi tiêu chí do Bộ trưởng quy định và việc công nhận giao cho UBND cấp tỉnh, đại biểu đề nghị xây dựng tiêu chí định lượng, minh bạch, phù hợp với từng ngành; tách bạch giá trị văn hóa với tỷ lệ nhân lực, chi phí trong nước; đồng thời công khai kết quả và thực hiện hậu kiểm. Đại biểu cũng lưu ý yêu cầu tránh trục lợi chính sách thông qua cơ chế xin - cho đối với nhóm sản phẩm này.

Phân định rõ điều kiện đầu tư, thẩm quyền hỗ trợ sản xuất

Cũng góp ý vào dự thảo Luật, đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng) đề cập đến điều kiện thu hút đầu tư nước ngoài tại dự thảo Luật. Quy định này yêu cầu nhà đầu tư thực hiện cam kết về giá trị tạo ra tại Việt Nam, trong đó có nội dung chuyển giao công nghệ và tỷ lệ giá trị được tạo ra tại Việt Nam.

Đại biểu lưu ý, Phụ lục 3 kèm báo cáo tiếp thu đã chỉ ra nguy cơ không tương thích của một số yêu cầu thực hiện với các cam kết quốc tế, đặc biệt là Điều 9.10 Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP).

Theo đại biểu, cần phân biệt giữa cam kết đóng góp thực chất cho nền kinh tế Việt Nam với yêu cầu về tỷ lệ nội địa hóa hoặc bắt buộc chuyển giao công nghệ.

“Đây là vấn đề thuộc trách nhiệm lập pháp của Quốc hội”, đại biểu nhấn mạnh, đồng thời đề nghị chỉnh lý quy định theo hướng khuyến khích nghiên cứu, sản xuất, đào tạo nhân lực tại Việt Nam nhưng không đặt ra điều kiện hưởng ưu đãi trái với cam kết quốc tế.

Đối với chính sách hỗ trợ chi phí sản xuất tại Điều 32, đại biểu Dương Khắc Mai cho rằng cần phân định rõ thẩm quyền giữa Chính phủ và Hội đồng nhân dân cấp tỉnh. Dự thảo đã quy định mức hỗ trợ tối đa không quá 30% chi phí hợp lệ, giao Chính phủ quy định chi tiết, nhưng khoản 6 lại giao Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định cả đối tượng và điều kiện hỗ trợ.

Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng) đề cập đến điều kiện thu hút đầu tư nước ngoài tại dự thảo Luật. Ảnh: VPQH

Theo đại biểu, cần làm rõ thẩm quyền của từng cấp, nhất là đối với các dự án triển khai trên địa bàn nhiều tỉnh, thành phố.

Dẫn ví dụ bộ phim Love in Vietnam hợp tác giữa Việt Nam và Ấn Độ từng sử dụng bối cảnh Đà Lạt và nhiều địa phương khác trong cả nước, đại biểu đặt vấn đề cần xác định rõ: “Địa phương nào thực hiện hỗ trợ, chi phí phát sinh ở đâu và cơ quan nào kiểm tra trước khi thanh toán”.

Đại biểu đề nghị Chính phủ quy định thống nhất về đối tượng, điều kiện và chi phí hợp lệ; Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định lĩnh vực ưu tiên, mức hỗ trợ cụ thể trong giới hạn tối đa 30%, thời gian và tổng nguồn lực thực hiện căn cứ khả năng cân đối ngân sách.

Đối với dự án liên tỉnh, cần có cơ chế phối hợp, phân định chi phí và điều phối hồ sơ, bảo đảm không hỗ trợ trùng lặp. Việc hỗ trợ phải nằm trong phạm vi dự toán ngân sách đã được bố trí.

Ưu đãi cao nhất cho những dự án trân trọng vốn cổ dân tộc

Ở góc độ điều tiết thị trường bằng công cụ tài chính, đại biểu Phạm Anh Tuấn (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình) đề nghị thiết lập cơ chế sàng lọc đối với các sản phẩm công nghiệp văn hóa thông qua chính sách hỗ trợ của Nhà nước.

Theo đại biểu, trên thực tế có những sản phẩm nằm trong “vùng xám”, không vi phạm điều cấm để có thể bị cấm phát hành, nhưng lại khai thác lịch sử hời hợt, lai căng trang phục, chạy theo lối thương mại hóa giật gân.

Đại biểu cho rằng Nhà nước không nên sử dụng mệnh lệnh hành chính để cấm đoán cực đoan, nhưng có quyền quyết định việc phân bổ nguồn lực ngân sách.

Dẫn các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, bảo lãnh tín dụng, đầu tư mạo hiểm tại Điều 30 và thẻ văn hóa quốc gia tại Điều 28 của dự thảo, đại biểu đề nghị luật hóa nguyên tắc sàng lọc, kiên quyết không cấp vốn đầu tư mạo hiểm công, không miễn, giảm thuế, không hỗ trợ mặt bằng và không đưa vào danh mục chi tiêu của thẻ văn hóa quốc gia đối với các sản phẩm chạy theo thị hiếu tầm thường, thương mại hóa dung tục, làm lệch chuẩn văn hóa.

Ngược lại, cần dành các gói ưu đãi cao nhất cho những dự án trân trọng vốn cổ dân tộc, có cố vấn khoa học nghiêm túc, kết hợp hài hòa giữa lịch sử và hơi thở đương đại.

Đại biểu nhấn mạnh: “Dùng đòn bẩy tài chính để điều tiết cũng là một kênh có sức nặng rất đáng kể để doanh nghiệp tự giác nâng cao trách nhiệm, chủ động tìm đến các nhà nghiên cứu lịch sử ngay từ khâu ý tưởng”.

Theo đại biểu, cách tiếp cận này sẽ tạo động lực để doanh nghiệp nâng cao chất lượng sản phẩm, bởi việc không đáp ứng các chuẩn mực đặt ra có thể dẫn đến mất các ưu đãi công và bị thị trường đào thải.

Đại biểu cho rằng các đề xuất về cơ chế sàng lọc, hỗ trợ và điều tiết bằng công cụ tài chính sẽ tạo thành hệ thống bảo vệ đồng bộ, vừa ngăn chặn sai phạm, vừa giải phóng không gian sáng tạo và dùng đòn bẩy tài chính để nuôi dưỡng những giá trị đích thực.

“Đây sẽ là cơ sở vững chắc để công nghiệp văn hóa nước nhà vươn tầm quốc tế, đứng vững trên nền tảng cội nguồn”, đại biểu nhấn mạnh.