Sửa đổi Luật Kế toán, Kiểm toán độc lập: Chuyển mạnh sang cơ chế hậu kiểm và kiểm soát rủi ro

Kỳ họp thứ hai Quốc hội khóa XVI. Ảnh: quochoi.vn

Cắt giảm tối đa điều kiện kinh doanh, khơi thông nguồn lực phát triển

Trình bày Tờ trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán, Kiểm toán độc lập được xây dựng nhằm thể chế hóa kịp thời các nghị quyết, kết luận quan trọng của Đảng và Quốc hội về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, phát triển kinh tế tư nhân và cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện đầu tư kinh doanh không cần thiết.

Trên cơ sở các Nghị quyết của Chính phủ, đặc biệt là Luật số 24/2026/QH16 ngày 24/8/2026 của Quốc hội sửa đổi Luật Đầu tư đã chính thức đưa kinh doanh dịch vụ kế toán ra khỏi Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, Dự thảo Luật lần này quy định bãi bỏ toàn bộ 100% điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính tiền kiểm trong lĩnh vực dịch vụ kế toán.

Theo mô hình quản lý mới, các cá nhân đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chuyên môn quy định tại Luật sẽ được trực tiếp kinh doanh dịch vụ kế toán dưới hình thức cá nhân độc lập, hộ kinh doanh hoặc thông qua tổ chức kinh doanh dịch vụ kế toán. Đặc biệt, người hành nghề được chủ động cung cấp dịch vụ cho khách hàng mà không phải thực hiện thủ tục đăng ký hay nộp phí để được Bộ Tài chính chấp thuận trước khi vận hành.

Đối với lĩnh vực kiểm toán độc lập, Dự thảo Luật tập trung vào cải cách, đơn giản hóa mạnh mẽ thủ tục hành chính dựa trên kết nối dữ liệu liên thông. Dự thảo bãi bỏ hoàn toàn quy định yêu cầu doanh nghiệp kiểm toán phải nộp bản sao Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, đăng ký doanh nghiệp hoặc Giấy chứng nhận đầu tư khi đề nghị cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán.

Đồng thời, thời hạn giải quyết thủ tục hành chính được cắt giảm sâu tới 50%: thời gian cấp mới Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh kiểm toán giảm từ 30 ngày xuống còn 10 ngày làm việc; thời gian cấp lại hoặc điều chỉnh Giấy chứng nhận giảm từ 20 ngày xuống còn 5 ngày làm việc. Những cải cách này giúp tiết kiệm tối đa thời gian, chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, tạo động lực thúc đẩy thị trường kiểm toán vận hành linh hoạt, hiệu quả.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày Tờ trình về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập. Ảnh: quochoi.vn

Phân tầng năng lực chuyên môn và thắt chặt cơ chế hậu kiểm

Mặc dù bãi bỏ các rào cản tiền kiểm, Dự thảo Luật thiết lập hành lang pháp lý chặt chẽ nhằm bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng dịch vụ tài chính. Điểm đột phá nằm ở việc phân tầng tiêu chuẩn chuyên môn theo tính chất và mức độ rủi ro của từng loại hình dịch vụ.

Dự thảo bổ sung quy định về “Chứng chỉ năng lực kinh doanh dịch vụ kế toán” với bản chất là giấy xác nhận năng lực chuyên môn, bắt buộc đối với các cá nhân trực tiếp ký tên trên báo cáo tài chính của khách hàng hoặc cung cấp dịch vụ làm kế toán trưởng (trường hợp làm kế toán trưởng phải có thêm chứng chỉ bồi dưỡng kế toán trưởng và tối thiểu 2 năm kinh nghiệm thực tế).

Nhằm ngăn ngừa rủi ro pháp lý và nâng cao tính minh bạch, Dự thảo Luật bổ sung và làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan. Điều 50 Luật Kế toán được sửa đổi theo hướng quy định người đại diện theo pháp luật của đơn vị kế toán chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về công tác kế toán của đơn vị mình, kể cả trong trường hợp thuê tổ chức hoặc cá nhân bên ngoài cung cấp dịch vụ.

Điều 67 quy định rõ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại của cá nhân, tổ chức kinh doanh dịch vụ kế toán theo thỏa thuận hợp đồng và pháp luật dân sự. Đặc biệt, Điều 13 giữ lại và thắt chặt hành vi bị nghiêm cấm: cấm thuê, mượn, cho thuê, cho mượn các loại chứng chỉ năng lực chuyên môn dưới mọi hình thức, cũng như nghiêm cấm hành vi thông đồng, móc nối với khách hàng để làm sai lệch số liệu, tài liệu kế toán.

Đối với dịch vụ kế toán qua biên giới, Điều 59 Dự thảo Luật bổ sung khung quản lý chặt chẽ đối với các tổ chức, cá nhân nước ngoài cung cấp dịch vụ xuyên biên giới vào Việt Nam khi không có hiện diện thương mại. Chính phủ sẽ quy định chi tiết về đối tượng, phương thức cung cấp, trách nhiệm của tổ chức nước ngoài cũng như trách nhiệm của các đơn vị kế toán tại Việt Nam khi tham gia liên danh. Cùng với đó, phương thức quản lý nhà nước chuyển hẳn sang cơ chế hậu kiểm dựa trên công nghệ thông tin.

Hoàn thiện cơ chế hậu kiểm và kiểm soát rủi ro

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban nhất trí cao với sự cần thiết ban hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán và Luật Kiểm toán độc lập.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội trình bày báo cáo thẩm tra Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập. Ảnh: quochoi.vn

Ủy ban Kinh tế và Tài chính lưu ý, cơ quan soạn thảo tiếp tục đánh giá đầy đủ, toàn diện tác động của các chính sách mới đối với thị trường và các chủ thể liên quan; bảo đảm tính khả thi và hiệu quả thực tế của các công cụ hậu kiểm, kiểm soát chất lượng dịch vụ thay thế cho cơ chế tiền kiểm trước đây.

Về việc bãi bỏ toàn bộ điều kiện kinh doanh dịch vụ kế toán, Ủy ban đánh giá quy định này hoàn toàn phù hợp với thông lệ của đa số các quốc gia trên thế giới (không coi dịch vụ kế toán là ngành, nghề kinh doanh có điều kiện), giúp mở rộng nguồn cung dịch vụ, giảm đáng kể chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh.

Đối với các nội dung cụ thể về chủ thể và tiêu chuẩn năng lực, Ủy ban Kinh tế và Tài chính ghi nhận Dự thảo Luật đã phân biệt rõ khái niệm, quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý giữa cá nhân kinh doanh độc lập, hộ kinh doanh và tổ chức kinh doanh dịch vụ kế toán. Dù vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát, chuẩn hóa đồng bộ khái niệm về chủ thể cung cấp dịch vụ kế toán trong Luật và các văn bản quy định chi tiết. Đồng thời, bổ sung cơ chế bắt buộc duy trì người chịu trách nhiệm chuyên môn phù hợp đối với doanh nghiệp dịch vụ kế toán, đặc biệt là đối với các mô hình doanh nghiệp có khả năng thay đổi cơ cấu sở hữu.

Về Chứng chỉ năng lực kinh doanh dịch vụ kế toán, Ủy ban cơ bản thống nhất việc duy trì loại chứng chỉ này với bản chất là giấy xác nhận năng lực chuyên môn không bắt buộc, do cá nhân tự nguyện thi. Loại chứng chỉ này đóng vai trò là thước đo năng lực chuyên môn quan trọng, cung cấp thông tin minh bạch cho thị trường và khách hàng trong bối cảnh bỏ hẳn điều kiện kinh doanh tiền kiểm, tránh nguy cơ đẩy rủi ro sang phía khách hàng và người sử dụng báo cáo tài chính.

 Ủy ban đề nghị tiếp tục rà soát quy định về chứng chỉ để phân định ranh giới rõ ràng giữa 'chứng nhận năng lực chuyên môn' với 'điều kiện kinh doanh', bảo đảm thể chế hóa đúng chủ trương của Đảng.

Nhằm xây dựng công cụ hậu kiểm hữu hiệu mà không gây phiền hà cho thị trường, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị cơ quan soạn thảo hoàn thiện hạ tầng quản lý hậu kiểm dựa trên đánh giá rủi ro; tuyệt đối không biến quy định khai báo, cập nhật thông tin thành một dạng 'giấy phép con' hay điều kiện kinh doanh biến tướng.

Cơ quan thẩm tra yêu cầu làm rõ cơ chế kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu liên thông giữa các cơ quan nhà nước; quy định minh bạch nguyên tắc, nội dung kiểm tra, quy trình tiếp nhận và xử lý phản ánh; công khai thông tin gắn liền với nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân và bí mật kinh doanh của doanh nghiệp.

Liên quan đến cung cấp dịch vụ kế toán xuyên biên giới vào Việt Nam, Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành việc bổ sung khung pháp lý đối với tổ chức, cá nhân nước ngoài không có hiện diện thương mại tại Việt Nam. Để bảo đảm khả năng thực thi và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng trong nước, Ủy ban đề nghị bổ sung các nguyên tắc cốt lõi về tuân thủ pháp luật Việt Nam, thực hiện nghĩa vụ thuế, xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm pháp lý tại Việt Nam, bảo đảm an toàn, bảo mật, lưu trữ và chuyển giao dữ liệu xuyên biên giới.

Đối với việc loại bỏ các thành phần hồ sơ mà cơ quan nhà nước có thể tự khai thác qua Cơ sở dữ liệu quốc gia và cắt giảm 50% thời hạn giải quyết thủ tục, cơ quan thẩm tra lưu ý chỉ bãi bỏ những giấy tờ mà cơ quan quản lý thực sự đã có dữ liệu kết nối sẵn có. Đồng thời, tiếp tục rà soát để bảo đảm doanh nghiệp kiểm toán phải được thành lập và hoạt động hoàn toàn hợp pháp theo pháp luật về doanh nghiệp và đầu tư.