Trong bối cảnh dòng vốn quốc tế ngày càng tác động mạnh đến thị trường ngoại hối, việc sửa đổi Luật Ngân hàng Nhà nước theo hướng tăng quyền chủ động cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong thu thập, tổng hợp và khai thác dữ liệu về ngoại hối, cán cân thanh toán và trạng thái đầu tư quốc tế là cần thiết.
Biến động của thị trường tài chính quốc tế trong những năm gần đây đang làm thay đổi môi trường điều hành ngoại hối của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Nếu trước đây ổn định thị trường ngoại hối chủ yếu phụ thuộc vào cân đối cung – cầu ngoại tệ từ hoạt động xuất nhập khẩu, thì nay các yếu tố tài chính ngày càng chi phối tỷ giá, thanh khoản ngoại tệ và trạng thái đối ngoại của nền kinh tế.
Giai đoạn 2022–2023 là ví dụ điển hình. Việc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) liên tục nâng lãi suất để kiểm soát lạm phát đã đẩy đồng USD tăng giá mạnh, khiến nhiều nền kinh tế mới nổi chịu áp lực mất giá đồng nội tệ, dòng vốn dịch chuyển nhanh và chi phí huy động vốn bằng ngoại tệ gia tăng. Điều này cho thấy các cú sốc tài chính quốc tế có thể tác động đến thị trường ngoại hối nhanh hơn những thay đổi của cán cân thương mại.
Vì vậy, rủi ro ngoại hối không còn chỉ xuất phát từ hoạt động xuất nhập khẩu mà ngày càng gắn với các dòng vốn đầu tư trực tiếp (FDI), đầu tư gián tiếp (FPI), vay nợ nước ngoài của doanh nghiệp, giao dịch chứng khoán của nhà đầu tư nước ngoài và thanh toán xuyên biên giới.
Cảnh báo sớm từ dữ liệu giúp giảm can thiệp chi phí sớm từ thị trường
Áp lực tỷ giá hiện nay không nhất thiết xuất phát từ thiếu hụt ngoại tệ. Một nền kinh tế vẫn có thể duy trì thặng dư thương mại, thu hút mạnh vốn đầu tư nước ngoài và dự trữ ngoại hối ở mức cao nhưng vẫn chịu áp lực khi dòng vốn tài chính đảo chiều trong thời gian ngắn. Khi đó, tác động không chỉ dừng ở tỷ giá mà còn lan sang thanh khoản hệ thống tài chính, chi phí vốn và tâm lý thị trường.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu đối với quản lý ngoại hối cũng thay đổi. Trọng tâm không chỉ là kiểm soát giao dịch ngoại tệ và điều hành tỷ giá, mà còn phải theo dõi đầy đủ trạng thái tài chính đối ngoại của nền kinh tế, bao gồm dòng vốn đầu tư, nghĩa vụ nợ nước ngoài, thu nhập đầu tư và các giao dịch xuyên biên giới. Tuy nhiên, đây cũng là điểm nghẽn hiện nay.
Dữ liệu về đầu tư nước ngoài, giao dịch chứng khoán, xuất nhập khẩu, thuế, hải quan, nợ nước ngoài và thống kê kinh tế vĩ mô hiện do nhiều cơ quan quản lý theo các mục tiêu chuyên ngành khác nhau. Trong khi đó, để đánh giá rủi ro đối với cán cân thanh toán và thị trường ngoại hối, cơ quan điều hành cần một bức tranh tổng thể về sự vận động của các dòng vốn xuyên biên giới.
Thách thức càng lớn khi tốc độ dịch chuyển của dòng vốn quốc tế nhanh hơn nhiều cơ chế báo cáo truyền thống. Các dữ liệu quan trọng đối với điều hành ngoại hối (như đầu tư gián tiếp nước ngoài, vay nợ nước ngoài của doanh nghiệp hay thanh toán xuyên biên giới) thường cần thời gian để tổng hợp và đối chiếu, trong khi diễn biến của thị trường tài chính quốc tế có thể thay đổi từng ngày, thậm chí từng giờ. Khoảng cách giữa tốc độ biến động của thị trường và tốc độ cập nhật thông tin đang trở thành thách thức lớn đối với năng lực giám sát.
Từ góc độ quản trị rủi ro, điều quan trọng không phải là có bao nhiêu dữ liệu mà là khả năng chuyển dữ liệu thành thông tin phục vụ điều hành. Khi cơ quan quản lý nhận diện sớm sự dịch chuyển của dòng vốn, dư địa lựa chọn chính sách sẽ lớn hơn và chi phí can thiệp thị trường thấp hơn. Ngược lại, nếu biến động chỉ được ghi nhận sau khi đã xảy ra, các công cụ chính sách sẽ phải sử dụng với cường độ lớn hơn để ổn định thị trường.
Từ quản lý ngoại hối sang quản trị dữ liệu dòng vốn quốc gia
Luật Ngân hàng Nhà nước năm 2010 giao Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trách nhiệm lập và công bố cán cân thanh toán quốc tế nhưng chưa quy định rõ quyền yêu cầu các bộ, ngành cung cấp dữ liệu theo chuẩn thống nhất, thời hạn cập nhật và cơ chế chia sẻ dữ liệu bắt buộc giữa các cơ quan nhà nước.
Nếu sửa đổi luật chỉ dừng ở việc mở rộng thẩm quyền thu thập dữ liệu cho Ngân hàng Nhà nước mà không đồng thời hoàn thiện cơ chế chia sẻ thông tin, chuẩn hóa dữ liệu và phối hợp liên ngành thì hiệu quả sẽ khó đạt như kỳ vọng. Ngược lại, nếu việc tăng quyền được đặt trong một khuôn khổ cải cách rộng hơn, tác động chính sách sẽ lớn hơn đáng kể.
Khi Ngân hàng Nhà nước được xác lập là đầu mối quốc gia về dữ liệu cán cân thanh toán và trạng thái đầu tư quốc tế, trách nhiệm cung cấp dữ liệu của các cơ quan liên quan được luật hóa, chuẩn dữ liệu được thống nhất và kết nối thông tin được thực hiện thường xuyên hơn, năng lực theo dõi và cảnh báo rủi ro từ dòng vốn sẽ được cải thiện rõ rệt.