Vai trò của Kiểm toán nhà nước trong quản lý nguồn lực tài chính công

Quang cảnh Tọa đàm. Ảnh: N.LY

Tham dự Tọa đàm có: TS. Huỳnh Hữu Thọ - Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Kiểm toán nhà nước (KTNN); TS. Nguyễn Minh Tân - Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội; PGS, TS. Ngô Thanh Hoàng - Học viện Tài chính; TS. Nguyễn Hữu Hiểu - Trường Đào tạo và Bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm toán, Chủ nhiệm Đề tài; cùng các thành viên Ban Đề tài.

Theo TS. Nguyễn Hữu Hiểu, quản lý, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính công là yêu cầu quan trọng hàng đầu đối các quốc gia, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và đời sống của người dân. Cùng với đó, cơ chế phân cấp, phân quyền ngày càng được tăng cường và áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia nhằm tối ưu hóa việc quản lý, phân bổ và sử dụng tài chính công, nâng cao trách nhiệm giải trình của các chủ thể liên quan.

Tại Việt Nam, tài chính công được quản lý thống nhất, tập trung, công khai, minh bạch, có phân công, phân cấp quản lý, gắn quyền hạn với trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước các cấp. Thời gian qua, Nhà nước đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách phân cấp, phân quyền, quy định trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị trong quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính công. Hiệu lực, hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực tài chính công của các cơ quan, đơn vị ngày càng được nâng cao.

TS. Nguyễn Hữu Hiểu trình bày kết quả nghiên cứu. Ảnh: N.LY

Các cơ quan, đơn vị đã triển khai nhiều biện pháp để thực hành tiết kiệm, chống lãng phí và sử dụng nguồn lực tài chính công đúng mục đích, có hiệu quả, như: Ban hành quy chế chi tiêu nội bộ, quy chế quản lý và sử dụng tài sản công, quy chế quản lý và sử dụng xe ô tô, định mức phân bổ và sử dụng văn phòng phẩm, quy chế về đi công tác và thanh toán tiền công tác phí... Đây là những cơ sở quan trọng để từng cán bộ, công chức, viên chức, người lao động thực hiện tiết kiệm kinh phí, tạo nguồn chi thu nhập tăng thêm.

Tuy vậy, cơ chế phân cấp, phân quyền trong quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính công vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Tình trạng các cơ quan, đơn vị, địa phương chậm phân bố dự toán hoặc phân bổ không đúng quy định, chi sai, thu vượt quy định vẫn diễn ra. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thực hiện cơ chế phân cấp, phân quyền chưa thực sự đồng bộ làm căn cứ để các cơ quan, đơn vị thực hiện.

TS. Nguyễn Hữu Hiểu cho biết, từ khi thành lập đến nay, KTNN đã thực hiện hơn 1.700 cuộc kiểm toán ngân sách nhà nước (NSNN); kiến nghị tăng thu NSNN 122.000 tỷ đồng, giảm chi NSNN 187.000 tỷ đồng. KTNN cũng kiến nghị sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ hơn 2.000 văn bản quy phạm pháp luật, văn bản quản lý có nội dung sai quy định hoặc không phù hợp với thực tế. Qua đó, góp phần quan trọng hoàn thiện cơ chế, chính sách về phân cấp, phân quyền đối với các cơ quan, đơn vị trong quản lý, phân bổ và sử dụng tài chính công.

Trong bối cảnh mới có nhiều thay đổi, việc nghiên cứu, đánh giá và tìm ra các giải pháp nâng cao vai trò của KTNN trong việc quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính gắn với thực hiện cơ chế phân cấp, phân quyền là yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn - TS. Nguyễn Hữu Hiểu nhấn mạnh.

Các chuyên gia gợi mở nhiều nội dung cho Đề tài. Ảnh: N.LY

Theo TS. Huỳnh Hữu Thọ, năm 2025 có nhiều thay đổi lớn liên quan đến công tác quản lý, điều hành NSNN, đặc biệt là Luật Ngân sách nhà nước sửa đổi (có hiệu lực từ ngày 01/01/2026). Đây là nền tảng pháp lý rất quan trọng, làm rõ và thay đổi căn bản phân cấp, phân quyền. Theo đó, Luật Ngân sách nhà nước sửa đổi đã có quy định riêng về nhiệm vụ, quyền hạn của từng cấp trong việc quản lý, điều hành NSNN và có nội dung mang tính chất cá nhân hóa trách nhiệm rất rõ ràng. Sự thay đổi này minh chứng cho cơ chế phân cấp, phân quyền hiện nay được thực hiện rất mạnh mẽ.

Đồng quan điểm trên, PGS, TS. Ngô Thanh Hoàng cho rằng, từ các quy định cụ thể hiện nay, đối chiếu và bám sát chức năng, nhiệm vụ cốt lõi của KTNN để làm rõ lý luận: phân cấp, phân quyền - gia tăng quyền tự chủ - rủi ro trong việc sử dụng/quản lý nguồn lực tài chính - nhu cầu và vai trò của KTNN. Như vậy, vai trò của KTNN là giúp tạo ra sự minh bạch, tăng trách nhiệm giải trình, nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công.

Đặc biệt, phải làm rõ khái niệm “vai trò”, đây không chỉ là chức năng, thẩm quyền, quyền hạn đã được luật định, ghi rõ trong văn bản quy phạm pháp luật mà còn  là tác động, là giá trị tạo ra đối với hệ thống quản trị, làm cho hệ thống quản lý thay đổi liên tục theo hướng hiệu quả và hiệu năng.

Khi đã làm rõ được vai trò sẽ trả lời được các câu hỏi: Kiến nghị nào của KTNN đã làm thay đổi chính sách và thay đổi những chính sách nào, vào thời gian nào? Kiến nghị nào đã điều chỉnh được cơ chế phân cấp của ngân sách? Bao nhiêu kiến nghị được tiếp thu? Tác động của kiến nghị tới tính minh bạch của ngân sách các cấp ra sao? Hiệu quả đối với trách nhiệm giải trình như thế nào?... Đây là chuỗi liên tiếp và KTNN phải nghiên cứu, trả lời rõ để thể hiện được tác động - vai trò của kiểm toán.

Tại Tọa đàm, các chuyên gia cũng cho rằng, bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp đã tạo nên nhiều đổi mới, ảnh hưởng rất lớn đến các quan hệ quản lý tài chính công. Mục tiêu của quản lý, phân bổ, sử dụng nguồn lực là để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công, và việc phân cấp, phân quyền cũng là để nhằm nâng cao hiệu quả, để cơ chế sát dân hơn, sát với nhu cầu thực tiễn hơn.

Tuy nhiên, việc phân cấp, phân quyền cũng làm gia tăng rủi ro, dễ xảy ra sai phạm, vì vậy, vai trò của KTNN là đảm bảo các chủ thể thực hiện đúng nhiệm vụ, chức năng, sử dụng đồng tiền của Nhà nước đúng mục đích, có hiệu quả. Đồng thời, KTNN phát hiện ra lỗ hổng của hệ thống quản lý, kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền nhằm hoàn thiện cơ chế chính sách. Mục đích cuối cùng là để nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng và phân bổ ngân sách trong bối cảnh phân cấp, phân quyền ngày càng mạnh hơn cho cấp cơ sở.

Với tinh thần: "Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm, địa phương tự giải trình", vai trò của KTNN sẽ phải được nâng cao hơn nữa để đồng hành cùng chính quyền các cấp, các chuyên gia nhấn mạnh.

Tiếp thu các ý kiến tại Tọa đàm, TS. Nguyễn Hữu Hiểu cho biết, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục bổ sung thông tin, dữ liệu, mở rộng nội dung theo định hướng của các chuyên gia và cập nhật quy định mới để hoàn thiện Đề tài.