Việt Nam có thể hưởng lợi gì từ làn sóng đầu tư xanh mới tại Đông Nam Á?

Theo báo cáo Kinh tế xanh Đông Nam Á 2026: Phép tính mới do Bain & Company và Standard Chartered công bố mới đây, nền kinh tế xanh Đông Nam Á hiện đạt quy mô khoảng 290 tỷ USD và đang trên đà tăng lên 430 tỷ USD vào năm 2030, tương ứng tốc độ tăng trưởng bình quân 8-9% mỗi năm.

Ảnh minh họa

Tuy nhiên, bức tranh đầu tư xanh của khu vực đang xuất hiện những thay đổi đáng chú ý. Thay vì chỉ dựa trên các mục tiêu giảm phát thải hay cam kết khí hậu, dòng vốn hiện được quyết định nhiều hơn bởi khả năng triển khai thực tế, nhu cầu thương mại và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng.

Báo cáo cho thấy trong tổng số khoảng 540 tỷ USD vốn đầu tư xanh dài hạn đã được công bố cho chuỗi giá trị điện và xe điện tại Đông Nam Á đến năm 2030, chỉ khoảng 315 tỷ USD được đánh giá có lộ trình triển khai khả thi trong điều kiện hiện nay. Khoảng cách hơn 35% giữa vốn cam kết và vốn có khả năng triển khai phản ánh bài toán không còn nằm ở việc thiếu vốn mà ở khả năng chuyển hóa vốn thành dự án thực tế.

Ông Dale Hardcastle, Đối tác tại Bain & Company cho biết, dòng vốn đang chảy mạnh tới những nơi hội tụ đủ ba yếu tố gồm nhu cầu thương mại, hạ tầng sẵn sàng và chính sách hỗ trợ rõ ràng. Ngược lại, các dự án thiếu một trong ba điều kiện này đang gặp nhiều khó khăn trong việc triển khai.

Theo báo cáo, Đông Nam Á hiện có khoảng 80 tỷ USD vốn đầu tư xanh bổ sung đang được cân nhắc và giai đoạn 24-36 tháng tới sẽ đóng vai trò quyết định đối với khả năng thu hút dòng vốn này.

Đối với Việt Nam, báo cáo chỉ ra cả cơ hội và thách thức trong quá trình thu hút đầu tư xanh. Một trong những điểm đáng chú ý là tỷ lệ hủy bỏ các dự án năng lượng tái tạo tại Việt Nam, Thái Lan và Indonesia trong giai đoạn 2021-2025 ở mức khá cao, khoảng 50-60%. Nguyên nhân chủ yếu đến từ những rào cản mang tính hệ thống như cơ chế hợp đồng mua bán điện chưa rõ ràng, thủ tục cấp phép kéo dài và các quy định liên quan đến đấu nối lưới điện.

Báo cáo đặc biệt nhấn mạnh vai trò của hạ tầng lưới điện trong giai đoạn phát triển mới của kinh tế xanh. Trong khi nhu cầu điện tại Đông Nam Á tăng khoảng 5% mỗi năm, đầu tư vào hệ thống truyền tải và phân phối điện lại giảm 3% trong giai đoạn 2015-2025.

Các chuyên gia dự báo trong vòng 3-4 năm tới, Đông Nam Á sẽ phát sinh thêm hơn 100 Terawatt-giờ nhu cầu điện mới từ trung tâm dữ liệu, xe điện và các khu công nghiệp xanh. Khối lượng nhu cầu này tương ứng với hơn 200 tỷ USD vốn đầu tư đã được cam kết.

Khảo sát của Bain đối với các doanh nghiệp vận hành trung tâm dữ liệu và các tập đoàn điện toán quy mô lớn cho thấy 90% đơn vị được hỏi coi việc chậm đấu nối lưới điện là rào cản lớn nhất đối với các kế hoạch đầu tư. Phần lớn doanh nghiệp cũng cho biết sẵn sàng trả thêm chi phí để bảo đảm tiến độ cấp điện.

Điều này cho thấy những quốc gia có khả năng cải thiện nhanh hạ tầng điện và rút ngắn thời gian kết nối sẽ có lợi thế lớn trong việc thu hút dòng vốn mới.

Ngoài lĩnh vực năng lượng, báo cáo cũng đề cập đến cơ hội trong chuỗi giá trị xe điện - một trong những lĩnh vực đang thu hút lượng vốn lớn nhất tại Đông Nam Á.

Giai đoạn 2021-2025, khoảng 80% vốn đầu tư xanh được triển khai trong khu vực tập trung vào hai lĩnh vực gồm điện và lưới điện với khoảng 20 tỷ USD mỗi năm, cùng chuỗi giá trị xe điện với khoảng 11 tỷ USD mỗi năm. Đáng chú ý, tốc độ phổ cập xe điện tại Đông Nam Á đang tăng nhanh gấp 1,5-2 lần so với các dự báo trước đây.

Tuy nhiên, báo cáo cho rằng thách thức lớn hơn không chỉ là thu hút đầu tư mà còn là khả năng giữ lại giá trị gia tăng trong chuỗi sản xuất. Hiện Đông Nam Á có 4 quốc gia nằm trong nhóm 15 thị trường xe điện lớn nhất thế giới xét theo doanh số bán xe mới, nhưng khoảng 70% giá trị của chuỗi xe điện bốn bánh vẫn đang chảy ra ngoài khu vực. Khu vực hiện chỉ nắm giữ dưới 2% sản lượng xe điện và pin toàn cầu. Điều này đặt ra yêu cầu phải nâng cao năng lực sản xuất, công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị nếu muốn tận dụng tối đa làn sóng đầu tư mới.

Theo các chuyên gia, việc thu hẹp khoảng cách triển khai đầu tư trong các lĩnh vực điện, lưới điện và xe điện có thể giúp Đông Nam Á mở khóa thêm khoảng 80 tỷ USD vốn đầu tư xanh đến năm 2030, tương đương tăng 25% so với kịch bản cơ sở.

Bà Chow Wan Thonh, Giám đốc Khối Khách hàng Doanh nghiệp và Đầu tư, Singapore và ASEAN của Standard Chartered cho biết cơ hội cho nền kinh tế xanh của Đông Nam Á là rất lớn, nhưng để nắm bắt cơ hội đó đòi hỏi phải có sự đồng bộ hóa giữa chính sách, cơ sở hạ tầng và tài chính với tốc độ đủ nhanh. Standard Chartered cam kết huy động 300 tỷ USD tài chính bền vững trên toàn cầu tới năm 2030, với ưu tiên đồng hành cùng khách hàng trong hành trình chuyển đổi thông qua huy động vốn, cấu trúc các giải pháp có khả năng huy động vốn và tạo điều kiện cho các cơ hội xuyên biên giới nhằm thúc đẩy quá trình triển khai.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam được đánh giá có cơ hội hưởng lợi đáng kể nhờ nhu cầu điện tăng mạnh, sự phát triển của các khu công nghiệp, trung tâm dữ liệu và ngành sản xuất. Tuy nhiên, khả năng hiện thực hóa cơ hội sẽ phụ thuộc lớn vào việc tháo gỡ các điểm nghẽn về hạ tầng, cơ chế chính sách và tốc độ triển khai dự án trong những năm tới.