Nhằm phát huy vai trò điều tiết thị trường và tháo gỡ khó khăn khi nguồn cung bị gián đoạn, Bộ Tài chính đề xuất bổ sung hình thức "xuất có hoàn trả" hàng dự trữ quốc gia. Cơ chế này đòi hỏi bên tiếp nhận phải hoàn trả đầy đủ số lượng và chất lượng hàng hóa trong thời hạn quy định...
Luật đã quy định về việc tham gia hoạt động dự trữ quốc gia của đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp để tăng cường nguồn lực dự trữ quốc gia - Ảnh minh họa
Ngày 17/9, Bộ Tài chính đã gửi hồ sơ thẩm định dự thảo Nghị định của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Dự trữ quốc gia về quản lý, sử dụng hàng dự trữ chiến lược sang Bộ Tư pháp để thẩm định.
Theo Bộ Tài chính, việc ban hành Nghị định làm cơ sở tổ chức triển khai các quy định mới của Luật Dự trữ quốc gia từ ngày 1/1/2027.
Đặc biệt, dự trữ chiến lược là chế định mới. Luật đã quy định về việc tham gia hoạt động dự trữ quốc gia của đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp để tăng cường nguồn lực dự trữ quốc gia.
Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đặt mục tiêu phấn đấu mức dự trữ quốc gia đạt tối thiểu 1% GDP vào năm 2030 và đạt 2% GDP vào năm 2045.
Đây là nội dung mới, cần phải hướng dẫn cụ thể các chính sách, cơ chế để khuyến khích, hỗ trợ đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp tham gia hoạt động dự trữ quốc gia.
Dự thảo gồm 3 chương, 20 điều, 2 phụ lục, gồm các điểm mới như phương thức "xuất hàng dự trữ có hoàn trả”, quy định tiêu chí/danh mục hàng dự trữ chiến lược; tiêu chí đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp được lựa chọn tham gia thực hiện dự trữ chiến lược; việc giao kết và thực hiện hợp đồng dự trữ chiến lược …
Kinh nghiệm quốc tế về hình thức "xuất hàng có hoàn trả"
Đối với phương thức “xuất có hoàn trả”, Bộ Tài chính cho biết đã tham khảo kinh nghiệm các nước trên thế giới.
Ở Nga quy định nghiệp vụ cho vay hàng từ dự trữ nhà nước kèm theo yêu cầu hoàn trả vào dự trữ số lượng tương ứng của hàng hóa tương tự. Còn Hoa Kỳ, doanh nghiệp nhận dầu phải hoàn trả lượng dầu đã nhận và một lượng dầu bổ sung theo thỏa thuận, qua đó vừa cung ứng kịp thời dầu ra thị trường, vừa tăng cường lượng dự trữ sau khi hoàn trả…
Điểm chung của các cơ chế trên là gắn việc đưa hàng dự trữ vào lưu thông với nghĩa vụ hoàn trả bằng hiện vật, thay vì chỉ thu tiền bán hàng.
Căn cứ theo tình hình thực tế ở Việt Nam, Bộ Tài chính đề xuất quy định hình thức “xuất có hoàn trả” để xử lý tình huống gián đoạn nguồn cung cần can thiệp kịp thời.
Theo Bộ Tài chính, việc sử dụng hàng dự trữ chiến lược để điều tiết thị trường phải gắn với cơ chế bù đắp, khôi phục lượng dự trữ sau khi sử dụng.
Hiệu quả của hoạt động này phải được đánh giá đồng thời trên hai phương diện: đáp ứng kịp thời yêu cầu ổn định thị trường và bảo đảm khả năng tiếp tục thực hiện nhiệm vụ dự trữ trong các tình huống tiếp theo.
Theo đó, “đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp được giao thực hiện sử dụng hàng dự trữ chiến lược theo phương án được cấp có thẩm quyền phê duyệt và có trách nhiệm hoàn trả bằng hàng cùng loại, đủ số lượng, chất lượng tương đương hoặc cao hơn trong thời hạn xác định”.
Bộ Tài chính nêu rõ hình thức này đáp ứng được mục tiêu dự trữ quốc gia “là công cụ để điều tiết thị trường" đồng thời bảo toàn được tổng mức dự trữ chiến lược.
Góp ý đề xuất này, UBND tỉnh Gia Lai đề nghị bổ sung nguyên tắc áp dụng đối với hàng y tế. Đó là hàng hoàn trả phải đáp ứng điều kiện lưu hành, tiêu chuẩn chất lượng, yêu cầu kỹ thuật, truy xuất theo lô hoặc số seri, điều kiện bảo quản và hạn dùng còn lại tối thiểu; trường hợp thay thế phải có ý kiến của cơ quan quản lý chuyên ngành.
Tuy nhiên, Bộ Tài chính cho rằng điểm a khoản 2 Điều 15 đã có quy định chung về việc hàng dự trữ chiến lược hoàn trả không thấp hơn về chủng loại, số lượng, chất lượng khi xuất. Vì vậy, dự thảo quy định áp dụng chung đối với các mặt hàng, bảo đảm tính toàn diện, tổng thể.
Có ý kiến khác cho rằng khái niệm “xuất có hoàn trả” chưa làm rõ bản chất tài chính trong trường hợp hàng hóa phát sinh biến động về giá trong thời gian xuất dùng. Do đó, đề nghị nghiên cứu bổ sung các khái niệm về "hàng dự trữ chiến lược công nghệ cao"và "biến động lớn về cung cầu, giá cả" để có cơ sở xác định trường hợp và điều kiện áp dụng cơ chế này.
Theo Bộ Tài chính, trường hợp giá biến động trong thời gian sử dụng là yếu tố thuộc cơ chế giá và điều kiện thực hiện hợp đồng, được xử lý theo thỏa thuận hợp đồng. Đối với đề nghị bổ sung khái niệm liên quan đến sản phẩm công nghệ cao, biến động cung cầu, giá cả đã được quy định tại Luật Công nghệ cao, Luật Giá, do đó, dự thảo không quy định để tránh trùng lặp.
Cơ chế ưu đãi cần có sức hút mạnh mẽ hơn
Đối với các cơ chế ưu đãi, UBND tỉnh Quảng Trị, Huế, Quảng Ninh cho rằng thực tế tại địa phương để huy động được nguồn lực xã hội và vốn hợp pháp của doanh nghiệp theo chủ trương xã hội hóa dự trữ chiến lược, các cơ chế ưu đãi hiện tại cần có sức hút mạnh mẽ hơn nữa.
Các ý kiến này đề nghị cần rà soát căn cứ pháp lý và thẩm quyền quy định ưu đãi về đất đai, thuế, hỗ trợ lãi suất và các khoản hỗ trợ từ ngân sách; bảo đảm không tạo ra chính sách vượt hoặc mâu thuẫn với Luật Đất đai, pháp luật về thuế, ngân sách nhà nước và pháp luật về tín dụng.
Đối với hỗ trợ lãi suất, đề nghị nới lỏng hoặc linh hoạt hơn mức trần hỗ trợ đối với các doanh nghiệp trực tiếp đầu tư xây dựng kho hàng dự trữ quy mô lớn hoặc dự trữ các mặt hàng chiến lược có giá trị bảo quản đặc biệt đắt đỏ.
Ngoài ra, cần quy định chi tiết, rõ ràng hơn thủ tục hạch toán chi phí và giảm trừ thu nhập chịu thuế đối với phần chênh lệch khi doanh nghiệp thực hiện phương thức "xuất có hoàn trả", tránh vướng mắc khi quyết toán thuế với cơ quan thuế…
Tiếp thu các ý kiến trên, Bộ Tài chính đã rà soát để bảo đảm phù hợp với pháp luật liên quan.
Đáng chú ý, điểm a, điều 13 dự thảo quy định “Nhà nước hỗ trợ lãi suất đối với khoản vay thực tế sử dụng tham gia dự trữ chiến lược, mức hỗ trợ không vượt quá mức lãi suất cho vay của Ngân hàng Phát triển Việt Nam hoặc thông qua tổ chức tài chính nhà nước ngoài ngân sách và không hỗ trợ lãi suất đối với dư nợ quá hạn, lãi phạt, khoản vay đảo nợ”.