(BKTO) - Với sự phức tạp về đối tượng, nguồn vốn và quy hoạch, kiểm toán dự án nhà ở xã hội (NOXH) ngày càng đòi hỏi một khuôn khổ kiểm toán năng động, linh hoạt, từ việc xác định nội dung, quy trình kiểm toán đến lựa chọn phương pháp tiếp cận phù hợp.
Việc triển khai kiểm toán dự án NOXH cần được tiếp cận theo các phương pháp linh hoạt. Ảnh: ST
Phân tích dữ liệu để xác định rủi ro và đánh giá hiệu quả
Theo hướng dẫn của Kiểm toán nhà nước (KTNN), mục tiêu của cuộc kiểm toán NOXH là đánh giá việc tuân thủ pháp luật, tính hiệu lực, hiệu quả trong quá trình thực hiện chính sách phát triển, phân phối và sử dụng NOXH của địa phương; đánh giá việc tuân thủ pháp luật của chủ đầu tư; chỉ ra các tồn tại, hạn chế để kiến nghị với đơn vị được kiểm toán và các tổ chức, cá nhân có liên quan chấn chỉnh công tác quản lý, thực hiện chính sách; đồng thời kiến nghị cấp có thẩm quyền hoàn thiện các cơ chế, chính sách còn bất cập...
Với sự phức tạp về đối tượng, nguồn vốn và quy hoạch, việc triển khai kiểm toán dự án NOXH cần được tiếp cận theo các phương pháp linh hoạt, cụ thể:
Phương pháp tiếp cận hệ thống: Kiểm toán viên (KTV) cần nắm vững các chính sách, định hướng chiến lược của Nhà nước liên quan đến phát triển các dự án NOXH; thường xuyên cập nhật các điều chỉnh, bổ sung về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, công tác thu hồi quỹ đất dành cho phát triển NOXH; đồng thời đánh giá sự phối hợp giữa các sở, ngành địa phương trong thanh tra, kiểm tra việc thực hiện các quy định của Nhà nước đối với chủ đầu tư.
Song song với đó, KTV cần rà soát, kiểm tra các quy định hiện hành liên quan đến việc triển khai chính sách phát triển NOXH của địa phương; đánh giá hiện trạng sử dụng khu đất xây dựng nhằm xem xét tiêu chí phát triển NOXH gắn với yêu cầu phòng, chống lãng phí; rà soát tiêu chuẩn, đối tượng và điều kiện được mua, thuê, thuê mua NOXH; khung giá bán, cho thuê, thuê mua trên địa bàn theo thẩm quyền; cũng như việc tuân thủ pháp luật, quy trình nghiệp vụ trong quản lý, thực hiện chính sách phát triển NOXH của các sở, ngành và chính quyền địa phương đối với chủ đầu tư dự án.
Phương pháp tiếp cận dựa trên kết quả: KTV cần tiếp cận đầy đủ từ sản phẩm đầu ra đến lợi ích mang lại cho người dân và những tác động dài hạn đối với an sinh xã hội. Đầu ra trực tiếp được thể hiện qua số căn hộ hoàn thành, số hộ dân được mua nhà, diện tích xây dựng. Lợi ích thu được là giúp người thu nhập thấp tiếp cận nhà ở, giảm áp lực thuê nhà, cải thiện điều kiện sống cho nhóm yếu thế hoặc người có thu nhập thấp. Xa hơn, tác động xã hội của chương trình là góp phần ổn định an sinh, nâng cao năng suất lao động và tạo động lực cho phát triển bền vững.
Phương pháp tiếp cận theo rủi ro: Nhận diện rủi ro là bước đầu tiên trong việc triển khai phương pháp kiểm toán dựa trên rủi ro đối với dự án NOXH. Đối với rủi ro về tính kinh tế, KTV cần quan tâm đến chi phí đầu tư, giá xây dựng, khả năng gây thất thoát, lãng phí. Đối với rủi ro về tính hiệu quả, KTV cần đánh giá tiến độ thực hiện, tỷ lệ căn hộ hoàn thành trên vốn giải ngân hoặc các vấn đề khiếu kiện phát sinh (nếu có). Với rủi ro về tính hiệu lực, KTV cần xem xét việc lựa chọn người mua nhà có đúng đối tượng hay không, người thu nhập thấp có thực sự được tiếp cận nhà ở với mức giá do Nhà nước quy định hay không?...
Bên cạnh đó, các đoàn kiểm toán có thể tiếp cận theo hướng phát hiện các rủi ro tài chính và rủi ro hoạt động ảnh hưởng đến trách nhiệm giải trình cũng như hiệu quả của chương trình. Việc đánh giá rủi ro được thực hiện sau bước nhận diện rủi ro, thông qua áp dụng các chỉ số rủi ro chính (KRI) và ma trận rủi ro nhằm đánh giá khả năng xảy ra cũng như mức độ tác động của các rủi ro đã được xác định.
KRI đóng vai trò là công cụ đo lường giúp KTV xác định mức độ nghiêm trọng của rủi ro. Chẳng hạn, trong các dự án NOXH, các chỉ số KRI có thể bao gồm mức trợ cấp cao bất thường, tình trạng vi phạm tuân thủ lặp đi lặp lại hoặc những sai lệch trong chi tiêu mua sắm, đấu thầu liên quan đến các đơn vị cung cấp vật tư...
Các KTV sử dụng ma trận rủi ro để phân loại rủi ro dựa trên xác suất xảy ra và hậu quả, từ đó ưu tiên những rủi ro có thể gây ra các mối đe dọa đáng kể về tài chính hoặc hoạt động. Quy trình đánh giá rủi ro có cấu trúc này giúp bảo đảm các nguồn lực kiểm toán được tập trung vào những lĩnh vực có nguy cơ vi phạm quy định và tổn thất tài chính cao nhất.
"Việc đánh giá rủi ro đòi hỏi phân tích chuyên sâu các hồ sơ tài chính, báo cáo quy định và dữ liệu lịch sử. Bằng cách tận dụng phân tích dữ liệu, KTV có thể xác định các mô hình cho thấy khả năng gian lận hoặc thiếu hiệu quả, từ đó cho phép can thiệp chủ động trước khi rủi ro gia tăng."
TS. Trần Phương Thùy
Áp dụng công nghệ và phương pháp phù hợp
Với tính phức tạp của các chương trình NOXH - liên quan đến nhiều cơ quan, nhiều nguồn tài trợ cùng các tiêu chí về điều kiện tham gia thuê, mua - KTV cần có cách tiếp cận chiến lược nhằm bảo đảm nguồn lực kiểm toán được phân bổ hiệu quả. Việc đưa ra các khuyến nghị chính sách phù hợp sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của phương pháp kiểm toán theo định hướng rủi ro, đồng thời củng cố tính minh bạch và toàn vẹn của các chương trình NOXH.
Các chiến lược trọng tâm bao gồm xây dựng khung kiểm toán phân cấp rủi ro; tăng cường hợp tác giữa các cơ quan từ Trung ương đến địa phương nhằm tạo sự thống nhất từ quy hoạch, triển khai thực hiện đến giám sát định kỳ. Sự phối hợp này cần được đồng bộ hóa, đặc biệt trong chia sẻ dữ liệu từ khâu lập kế hoạch đến tổ chức thực hiện.
Do khối lượng giao dịch lớn, hệ thống thủ tục và hồ sơ phát sinh nhiều trong quá trình triển khai các chương trình, dự án NOXH, việc ứng dụng công nghệ trong phương pháp tiếp cận hệ thống và tiếp cận dựa trên kết quả là yêu cầu cần thiết. Trong đó, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ blockchain có thể hỗ trợ hiệu quả cho hoạt động kiểm toán. Trước hết là xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ công tác kiểm toán.
Các hệ thống kiểm toán dựa trên AI có khả năng phân tích khối lượng lớn dữ liệu tài chính theo thời gian thực, phát hiện những bất thường trong kết quả hoặc quy trình có dấu hiệu gian lận, phân bổ sai nguồn lực... Trong khi đó, bằng việc bảo đảm mọi giao dịch tài chính được ghi nhận một cách an toàn và không thể chỉnh sửa, blockchain góp phần giảm thiểu rủi ro quản lý tài chính sai trái, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình.
Bên cạnh đó, KTNN cần tăng cường đào tạo KTV về các phương pháp tiếp cận hiện đại cũng như các thủ tục kiểm toán toàn diện nhằm bảo đảm tính toàn vẹn trong kiểm toán các chương trình NOXH, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững lâu dài. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế toàn diện nhằm nâng cao năng lực đánh giá rủi ro và ứng dụng công nghệ kiểm toán số cho KTV.
Như vậy, kiểm toán dự án NOXH không chỉ giúp phát hiện kịp thời những rủi ro tài chính, sai sót pháp lý mà còn tác động trực tiếp đến việc bảo đảm an sinh xã hội, chiến lược phát triển nguồn nhân lực, phát triển kinh tế và nâng cao phúc lợi cho người dân. Việc lựa chọn phương pháp tiếp cận phù hợp, cùng với tăng cường ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo, là giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượng, tính toàn diện và hiệu quả của hoạt động kiểm toán các dự án NOXH.