Trong bối cảnh dòng vốn ngày càng ưu tiên các doanh nghiệp (DN) minh bạch và có trách nhiệm, một hệ thống dữ liệu môi trường, xã hội và quản trị bền vững (ESG) được kiểm toán chặt chẽ theo chuẩn mực quốc tế sẽ trở thành "tấm hộ chiếu" giúp DN tiếp cận nguồn vốn xanh, giảm thiểu rủi ro pháp lý và nâng cao giá trị thương hiệu.
Ảnh minh họa: DNV
Dữ liệu ESG “bình đẳng” với dữ liệu tài chính
Năm 2025 đánh dấu cột mốc quan trọng khi các quy định bắt buộc về khí hậu chính thức có hiệu lực trên diện rộng, cùng với xu hướng chuẩn hóa toàn cầu theo khung chuẩn mực của Hội đồng Chuẩn mực Bền vững Quốc tế (ISSB). Các báo cáo ESG không còn đơn thuần nhằm đáp ứng yêu cầu tuân thủ mà đang chuyển sang hệ thống các chỉ số định lượng, đòi hỏi khả năng truy xuất nguồn gốc tương tự như chuẩn mực kiểm soát nội bộ trong lĩnh vực tài chính.
Sự khác biệt cốt lõi nằm ở đặc tính của cấu trúc dữ liệu. Khác với dữ liệu tài chính vốn đã được chuẩn hóa qua nhiều thế kỷ với hệ thống chứng từ hoàn chỉnh, dữ liệu môi trường thường mang tính phi cấu trúc, phân tán ở nhiều mắt xích trong chuỗi cung ứng và phụ thuộc lớn vào các mô hình ước tính.
Báo cáo của Hiệp hội Kiểm toán nội bộ Hoa Kỳ (IIA) và Hiệp hội Kế toán công chứng Anh quốc (ACCA) chỉ ra rằng việc áp dụng các nguyên tắc kiểm soát truyền thống đối với dữ liệu bền vững đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy quản trị. Để xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả theo khung COSO và mô hình ICSR (kiểm soát nội bộ đối với báo cáo bền vững), các DN cần tập trung vào ba trụ cột cốt lõi:
Định vị trách nhiệm và quản trị dữ liệu: Hệ thống kiểm soát không thể vận hành nếu thiếu cơ chế xác định rõ quyền sở hữu dữ liệu. Do đó, các bộ phận cần phối hợp chặt chẽ nhằm bảo đảm quy trình từ thu thập dữ liệu, hóa đơn đến thiết lập các chuẩn mực, chỉ số KPI, kiểm soát chất lượng dữ liệu và đánh giá độc lập toàn bộ quy trình thông qua hoạt động kiểm toán nội bộ.
Kiểm soát hệ thống công nghệ thông tin và quy trình tự động hóa: Do dữ liệu ESG dễ phát sinh sai sót trong quá trình nhập liệu, việc chuyển từ bảng tính thông thường sang hệ thống quản lý dữ liệu chuyên dụng là yêu cầu bắt buộc. Hệ thống kiểm soát phải bảo đảm an ninh mạng, phân quyền truy cập phần mềm quản lý dữ liệu; đồng thời tự động kiểm tra tính hợp lý của dữ liệu và phát hiện các biến động bất thường giữa các kỳ.
Chuẩn hóa quy trình ước tính dữ liệu: Theo ACCA, trong báo cáo đầu năm 2026, các DN không nên trì hoãn việc lập báo cáo chỉ vì thiếu dữ liệu gốc. Thay vào đó, DN có thể áp dụng phương pháp ước tính hoặc sử dụng dữ liệu thay thế từ bên thứ ba hoặc từ dữ liệu tài chính. Tuy nhiên, hệ thống kiểm soát nội bộ phải thiết lập các chốt kiểm soát đối với các ước tính này, bảo đảm việc mô tả chính xác, giải trình minh bạch và cập nhật kịp thời khi có dữ liệu chất lượng cao hơn.
Bà Sharon Thorne - nguyên Chủ tịch Hội đồng quản trị toàn cầu của Deloitte - nhận định bối cảnh hiện nay đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa kế toán tài chính và kế toán carbon. Các nhà lãnh đạo tài chính buộc phải bước ra khỏi vùng an toàn của những con số tiền tệ để làm quen với các đơn vị đo lường vật lý như GJ, kWh, CO₂e. Hệ thống kiểm soát nội bộ về phát triển bền vững phải là hệ thống mà lãnh đạo tài chính và lãnh đạo ESG cùng sử dụng một ngôn ngữ và một cấu trúc kiểm soát.
Theo Ủy ban Kiểm toán môi trường (WGEA), khung hướng dẫn thống nhất (tích hợp các chuẩn GUID 5200, 5201 và 5203) mở rộng tối đa việc ứng dụng dữ liệu phi tài chính, đánh giá rủi ro khí hậu và phân tích liên ngành. Các SAI giữ vai trò nòng cốt trong giám sát, đánh giá tính hiệu lực của các cam kết khí hậu quốc gia và độ tin cậy của hệ thống dữ liệu phát thải.
Kiểm soát từ gốc và đánh giá tác động đa chiều
Theo các chuyên gia, nhiệm vụ của kiểm toán là nâng cao mức độ tin cậy của báo cáo ESG. Nếu trước đây, kiểm toán viên chủ yếu rà soát hồ sơ và phân tích dữ liệu thì hiện nay công việc còn bao gồm việc kiểm tra dữ liệu từ nguồn gốc, tương tự như kiểm toán tài chính. Quy trình kiểm toán dữ liệu ESG gồm:
Đánh giá rủi ro và xác định tính trọng yếu kép: Tập trung vào các rủi ro "gian lận xanh", tức DN cố tình làm đẹp số liệu phát thải nhằm thu hút nguồn vốn ESG. Khái niệm trọng yếu kép yêu cầu kiểm toán viên đánh giá đồng thời hai khía cạnh: Tác động của biến đổi khí hậu và môi trường đến tình hình tài chính của DN; đồng thời đánh giá tác động của hoạt động sản xuất, kinh doanh của DN đối với môi trường.
Thử nghiệm kiểm soát: Kiểm toán viên tiến hành phỏng vấn, quan sát và thực hiện lại các chốt kiểm soát trong quy trình thu thập dữ liệu. Chẳng hạn, kiểm tra việc phê duyệt các hệ số phát thải áp dụng cho DN có được thực hiện bởi chuyên gia có thẩm quyền hay không?
Thử nghiệm cơ bản: Kiểm toán viên đối chiếu số liệu tổng hợp trên báo cáo với các bằng chứng gốc mang tính vật lý như hóa đơn tiền điện, phiếu cân nhiên liệu, dữ liệu định vị GPS của các phương tiện vận chuyển. Đối với dữ liệu phát thải, kiểm toán viên kiểm tra tính xác thực của dữ liệu do nhà cung ứng cung cấp thông qua thư xác nhận hoặc đánh giá trực tiếp hệ thống kiểm soát của nhà cung ứng.
Ông Asmaa Resmouki - Chủ tịch Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC) - nhấn mạnh kiểm toán dữ liệu ESG không phải là công việc riêng của kiểm toán viên tài chính mà đòi hỏi sự tham gia của đội ngũ chuyên gia đa ngành. Ý kiến kiểm toán chất lượng cao là sự kết hợp giữa kỹ năng xác thực bằng chứng của kiểm toán viên với kiến thức chuyên sâu của các kỹ sư môi trường.
Không chỉ ở khu vực tư nhân, Tổ chức Quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) và Các cơ quan Kiểm toán tối cao (SAI) cũng đã xây dựng các hướng dẫn kiểm toán ESG đối với các dự án đầu tư công và doanh nghiệp nhà nước. Trong đó, các SAI đóng vai trò giám sát độc lập, bảo đảm các cam kết quốc gia về phát thải ròng bằng "0" không chỉ dừng lại trên giấy.
Các SAI thực hiện kiểm toán hoạt động đối với các chương trình hành động quốc gia về khí hậu, đánh giá tính hiệu lực của hệ thống giám sát do Chính phủ thiết lập. Sự can thiệp bằng công cụ kiểm toán tạo ra áp lực lan tỏa, buộc toàn bộ chuỗi cung ứng công - tư đồng bộ hóa các tiêu chuẩn kiểm soát dữ liệu ESG. Đặc biệt, trong bối cảnh AI, blockchain và kiểm toán theo thời gian thực trở thành xu hướng tất yếu, việc thiết lập và kiểm toán hệ thống kiểm soát nội bộ đối với dữ liệu ESG sẽ không còn là quy trình mang tính chu kỳ.
Theo TS. Ali Al-Basheer - Ủy ban Kiểm toán môi trường của INTOSAI, nguồn lực công không thể được phân bổ cho các dự án xanh thiếu cơ chế giám sát. Quy trình kiểm toán tại các DN nhà nước cần được siết chặt; nếu DN không tự thiết lập được hệ thống kiểm soát nội bộ đối với dữ liệu môi trường theo khung COSO, họ sẽ không đủ điều kiện tham gia các gói thầu đầu tư công và các chương trình ưu đãi thuế của Chính phủ.