CPA VIETNAM AUDITING COMPANY LIMITED
Qualified services, global understanding and vision

Kiểm toán dựa trên dữ liệu lớn: “Lá chắn” công nghệ chống gian lận thuế

28/08/2026 - 09:14      52 view
Trong bối cảnh nền kinh tế số và hoạt động thương mại điện tử (TMĐT) bùng nổ, các hành vi trốn thuế, chuyển giá và gian lận thuế đã không còn dừng lại ở những thủ thuật kế toán đơn thuần. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách đối với Kiểm toán nhà nước (KTNN) trong việc chuyển từ kiểm toán dựa trên chọn mẫu sang mô hình kiểm toán dựa trên dữ liệu và phân tích dữ liệu lớn.
Nội dung chính[ẩn][hiện]

Ban chủ nhiệm Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Nghiên cứu ứng dụng phân tích dữ liệu lớn để phát hiện gian lận thuế trong hoạt động kiểm toán thu ngân sách nhà nước của KTNN” do TS. Mai Văn Tân - Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực XII làm Chủ nhiệm đã tổ chức Tọa đàm để thảo luận, lắng nghe các ý kiến chuyên gia trong và ngoài Ngành. Ảnh: TL

Nhận diện sớm các nhóm rủi ro cao

Theo TS. Mai Văn Tân - Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực XII, hệ thống cơ sở dữ liệu thuế hiện nay bao gồm nhiều nhóm dữ liệu như: Dữ liệu đăng ký thuế (mã số thuế cá nhân và doanh nghiệp), dữ liệu kê khai thuế, hóa đơn điện tử, nộp thuế và hoàn thuế, thanh tra, kiểm tra thuế, dữ liệu TMĐT và dữ liệu kết nối với các cơ quan nhà nước khác.

Tính đến năm 2025, hệ thống thuế đã tiếp nhận và xử lý hơn 20,3 tỷ hóa đơn. Ngành thuế đã hoàn thành việc sử dụng số định danh cá nhân thay cho mã số thuế. Bên cạnh đó, cơ quan thuế đã đưa vào quản lý 95.000 doanh nghiệp TMĐT, rà soát hơn 1,2 triệu hộ, cá nhân kinh doanh trên nền tảng số; quản lý 202 nhà cung cấp nước ngoài với số thuế đã nộp đạt 13.900 tỷ đồng (tăng gần 60% so với cùng kỳ năm 2024).

Đặc biệt, dữ liệu thu thập được từ 439 sàn TMĐT đã bao quát hơn 40 tỷ giao dịch với giá trị trên 336.000 tỷ đồng, đồng thời triển khai việc khai thay, nộp thay cho hơn 500.000 gian hàng. Qua đó, số thu ngân sách nhà nước (NSNN) từ lĩnh vực TMĐT năm 2025 đạt tới 208.800 tỷ đồng (tăng 66,5%), đồng thời xử lý truy thu, xử phạt gần 1.200 tỷ đồng.

Mặc dù hạ tầng số hóa của ngành thuế đã phát triển vượt bậc nhưng cuộc chiến chống thất thu thuế vẫn gặp không ít khó khăn. Các thủ đoạn trốn thuế, chuyển giá, gian lận thuế ngày càng trở nên tinh vi hơn, dễ dàng ẩn sâu trong những kho dữ liệu khổng lồ của nền kinh tế số, đặt ra thách thức lớn đối với công tác kiểm toán thu NSNN.

Thực tế kiểm toán thu thuế hiện nay cho thấy, phân tích dữ liệu lớn mang lại những thay đổi bước ngoặt trong hoạt động đối chiếu thuế. Theo đó, phương pháp chọn mẫu đã được thay thế bằng phân tích tổng thể dữ liệu, giúp kiểm toán viên (KTV) quét toàn bộ dữ liệu kê khai, nộp thuế, hoàn thuế và dòng tiền để phát hiện bất thường, giảm rủi ro bỏ sót sai phạm. Quy trình kiểm toán được thay đổi linh hoạt, giúp nhận diện sớm nhóm rủi ro cao. Việc đối chiếu chéo giữa thuế, kho bạc, hải quan được tự động hóa, giúp KTV tập trung phân tích bản chất sai phạm. Quy trình được chuẩn hóa, minh bạch nhờ các ngưỡng rủi ro được thiết lập rõ ràng, giảm yếu tố chủ quan.

Phân tích dữ liệu lớn giúp sàng lọc nhanh, hướng nguồn lực vào các giao dịch rủi ro cao, tiết kiệm thời gian, chi phí và tăng năng suất. Kết luận kiểm toán có độ bao quát cao và sát thực tế hơn. Các kiến nghị dựa trên dữ liệu định lượng đầy đủ có tính thuyết phục mạnh mẽ, giảm tranh luận. Tự động hóa cũng rút ngắn thời gian thực hiện, cung cấp thông tin kịp thời cho điều hành tài chính công.

Tính đến hết năm 2025, có tới 99,37% doanh nghiệp sử dụng dịch vụ khai thuế điện tử, 99,3% nộp thuế điện tử và 97% doanh nghiệp hoàn thuế qua phương thức điện tử. Ứng dụng eTax Mobile xử lý hơn 17,2 triệu giao dịch nộp thuế với số tiền đạt 26.500 tỷ đồng.

Chuẩn hóa kết quả phân tích dữ liệu lớn

Bên cạnh những kết quả tích cực, việc triển khai phân tích dữ liệu lớn đang đối mặt với những thách thức do dữ liệu thu thập từ ngành thuế, hải quan, kho bạc chưa được tiêu chuẩn hóa theo định dạng thống nhất, gây khó khăn trong quy trình trích xuất, chuyển đổi và tải dữ liệu. KTV tốn quá nhiều thời gian để làm sạch và định dạng lại dữ liệu trước khi đối chiếu.

Hiện nay, KTNN đã triển khai 14 ứng dụng phục vụ hoạt động kiểm toán, nhưng vẫn thiếu các phần mềm chuyên nghiệp để hỗ trợ phân tích dữ liệu, giúp KTV nhận diện các giao dịch đáng ngờ, phát hiện chuỗi mua bán hóa đơn giả mạo đan chéo liên tỉnh, hay lập bản đồ mạng lưới các công ty được thành lập để hoàn thuế khống.

TS. Mai Văn Tân cho rằng, dù Luật KTNN đã bổ sung quyền truy cập của KTNN đối với cơ sở dữ liệu quốc gia và dữ liệu điện tử của đơn vị được kiểm toán nhưng quá trình thực thi vấp phải sự e ngại từ các cơ quan quản lý và doanh nghiệp về nguy cơ lộ lọt bí mật nhà nước, tài liệu mật, bí mật kinh doanh và quyền riêng tư. Việc thiếu chế tài đủ mạnh đối với các đơn vị trì hoãn cung cấp dữ liệu khiến quá trình thực thi quy định này vẫn gặp nhiều khó khăn.

Ngoài ra, tâm lý sở hữu dữ liệu cục bộ giữa các ngành tạo ra các "ốc đảo dữ liệu" độc lập, không thể kết nối qua API theo thời gian thực, làm mất đi giá trị về tính đa dạng và tốc độ của dữ liệu lớn, cản trở việc đối chiếu chéo dòng tiền diện rộng để phát hiện dấu hiệu luân chuyển bất hợp pháp. Đồng thời, phương pháp luận kiểm toán hiện hành vẫn mang tính chất hậu kiểm, thiếu hướng dẫn về thu thập và bảo quản bằng chứng kiểm toán số khiến KTV gặp khó khăn khi kiểm toán.

Với phân tích dữ liệu lớn, vai trò KTV chuyển từ kiểm tra thủ công sang phân tích, đánh giá và ra quyết định dựa trên dữ liệu. KTV đóng vai trò trung tâm vận hành mô hình phân tích, chuyển dịch từ hậu kiểm sang hướng đánh giá rủi ro và cảnh báo sớm.

TS. Mai Văn Tân - Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực XII

Để vượt qua những rào cản trên và chuyển đổi thực chất sang mô hình kiểm toán dựa trên dữ liệu, KTNN cần thiết lập một lộ trình triển khai bài bản và áp dụng các giải pháp mang tính hệ thống. Theo đó, KTNN cần thể chế hóa và ban hành quy định nội bộ: Hướng dẫn về danh mục dữ liệu, quy trình tiếp nhận và khai thác dữ liệu điện tử phục vụ kiểm toán thuế; chuẩn hóa quy trình phân tích dữ liệu; thiết lập cơ chế quản trị dữ liệu, phân quyền truy cập, lưu vết và bảo mật nghiêm ngặt.

Đồng thời, chuẩn hóa vai trò của kết quả phân tích dữ liệu trong hệ thống bằng chứng kiểm toán, quy định cụ thể việc sử dụng kết quả phân tích dữ liệu ở từng khâu (khảo sát, lập kế hoạch, chọn mẫu, thực hiện thủ tục, hình thành kết luận). Thiết lập tiêu chuẩn tối thiểu về chất lượng dữ liệu và yêu cầu kiểm tra, đối chiếu bổ sung để chuyển hóa một cách hợp pháp từ "chỉ báo rủi ro" thành "bằng chứng kiểm toán số", giúp nâng cao tính khách quan và khả năng giải trình mà không làm suy giảm vai trò xét đoán chuyên môn của KTV.

KTNN cần ưu tiên xây dựng kho dữ liệu tập trung phục vụ kiểm toán tích hợp đa nguồn dữ liệu, gồm: Hóa đơn, tờ khai, đăng ký kinh doanh, giao dịch liên kết, thanh toán...; chuẩn hóa kiến trúc dữ liệu và chuẩn định danh để giảm chi phí làm sạch dữ liệu. Gắn chặt phân tích dữ liệu lớn với kiểm soát chất lượng kiểm toán, bổ sung các tiêu chí kiểm soát chất lượng đối với hoạt động phân tích dữ liệu.

Khi dữ liệu được kết nối, chuẩn hóa, quản trị chặt chẽ và được chuyển hóa thành bằng chứng kiểm toán, kiểm toán dựa trên dữ liệu lớn mới thực sự trở thành “lá chắn” công nghệ, góp phần phát hiện, ngăn ngừa gian lận thuế và hiện đại hóa hoạt động kiểm toán của KTNN trong môi trường số hóa.

16/11/2026 8
Despite spending 99.6% of its allocated budget for the 2025–2026 financial year, South Africa's Department of Sport, Arts and Culture (DSAC) has yet to address longstanding weaknesses in governance and financial controls. The Auditor-General of South Africa (AGSA) has warned that numerous gaps in the internal control system are increasing the risk of fraud, undermining budget efficiency and accountability.
View details
16/11/2026 6
On the afternoon of November 13, as part of his official visit and working trip to the Republic of Belarus, State Auditor General of Vietnam Nguyen Huu Nghia and his delegation held a bilateral meeting with Deputy Prime Minister of Belarus Aleksandr Terekhov, Head of the Belarusian delegation to the Vietnam–Belarus Intergovernmental Commission on Trade, Economic, Scientific and Technical Cooperation.
View details
13/11/2026 16
On November 12, in Minsk, the capital of Belarus, as part of an official working visit to the Republic of Belarus, a high-level delegation from the State Audit Office of Vietnam (SAV), led by Auditor General Nguyen Huu Nghia, held a bilateral meeting with the State Control Committee of the Republic of Belarus, headed by its Chairman, Vasily Gerasimov.
View details
13/11/2026 22
The rapid adoption of artificial intelligence (AI) across organizations is outpacing existing governance and control capabilities. The accelerated development of generative AI, AI agents, and the unauthorized use of AI tools (“shadow AI”) poses significant challenges related to transparency, data security, and accountability. In response to these emerging risks, internal audit functions must innovate their methodologies, enhance professional competencies, and strengthen oversight to ensure that AI applications are managed safely and effectively.
View details
12/11/2026 21
Disbursed investment capital from the state budget in the first 10 months of 2026 was estimated at VND 783.9 trillion, equivalent to 69% of the annual plan and up 19.8% year-on-year. Total registered foreign investment reached USD 54.85 billion, an increase of 74%, while disbursed foreign direct investment (FDI) amounted to USD 24.08 billion, up 13.1%. Increasing capital inflows are providing additional momentum for the economy. However, the key issue is not merely how much capital can be mobilized and disbursed, but more importantly, how much value, productive capacity, and competitiveness each unit of investment capital can generate.
View details
12/11/2026 20
The restructuring and streamlining of the political system's organizational apparatus, together with the implementation of the two-tier local government model, have resulted in adjustments to the functions, responsibilities, audited entities, and designated focal points of various agencies and organizations. Consequently, although many audits have been completed and recommendations issued, some recommendations may not yet have been fully implemented. It is therefore essential to ensure their timely and comprehensive handover and receipt to maintain continuity in monitoring, follow up on all outstanding recommendations, and prevent any omissions. The implementation of audit recommendations is a decisive factor in determining the effectiveness and efficiency of audit activities and serves as a basis for the State Audit Office of Vietnam (SAV) to demonstrate its performance and accountability to the National Assembly and the public.
View details
11/11/2026 30
The State Audit Office of Vietnam (SAV) is expected to strengthen data-driven auditing, remote auditing, thematic auditing and performance auditing in the coming years, with a particular focus on auditing public resources, development programs, nationally important projects and macroeconomic policies of the Party and the State, thereby serving the common interests of the country and its people.
View details
11/11/2026 21
Data should not only be regarded as a source of information for individual audits but also as a digital asset of the State Audit Office of Vietnam (SAV), requiring centralized management, consistent utilization and long-term reuse to support auditing activities, management, administration and strategic planning.
View details
10/11/2026 17
The Standing Committee of the Party Committee of the State Audit Office of Vietnam (SAV) has recently issued Official Letter No. 1614-CV/DU on communication activities commemorating the 80th anniversary of the First National Cultural Conference (November 24, 1946 – November 24, 2026), Vietnam Culture Day (November 24), and the Great National Unity Festival (November 18).
View details
10/11/2026 18
The State Audit Office of Vietnam (SAV) has recently published the results of a thematic audit on the management and use of public investment capital in Khanh Hoa Province during the 2021–2025 period. The audit revealed that 53 projects had to be suspended after their investment policies were approved; one project had achieved a disbursement rate of only 18.76% as of the audit date; and another project, scheduled for completion and handover in 2026, had only begun its investment preparation procedures by July 2026, when the audit was conducted.
View details
09/11/2026 38
On the morning of October 8, the Vietnam Association of Accountants and Auditors (VAA), in coordination with the Lao Cai Provincial Department of Finance, held the opening ceremony of a professional training conference on financial management for commune-level officials, civil servants, and public employees across the province at the Department of Finance's headquarters.
View details
09/11/2026 29
In its latest enforcement action, the State Securities Commission of Vietnam (SSC) has named several enterprises for violations involving periodic disclosure obligations, inaccurate information disclosure, securities issuance regulations, corporate governance reporting, and accounting personnel information.
View details
Head Office
Representative Office
Northern Branch
Ho Chi Minh City Branch
Key thời gian làm việc
Copyright © 2026 CPA VIETNAM AUDIT. All rights reserved. Website designed by Tat Thanh
Access statistics
Total visits: 487958 Currently visiting: 325
Website Policy