Mỗi kiến nghị kiểm toán phải giúp địa phương trả lời được ba câu hỏi

Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực VIII Đào Trọng Khánh phát biểu tại một cuộc họp của đơn vị.

Thưa ông, vừa qua, KTNN khu vực VIII đã thực hiện kiểm toán tại các xã, phường mới sau sáp nhập. Qua thực tế tác nghiệp, ông nhận định như thế nào về công tác quản lý tài chính - ngân sách tại cơ sở nói riêng và việc vận hành chính quyền địa phương hai cấp nói chung trong năm 2025? 

Qua kiểm toán tại các địa phương, chúng tôi nhận thấy mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã bước đầu vận hành, bảo đảm hoạt động thường xuyên của bộ máy và cung ứng dịch vụ công. 

Tuy nhiên, năm 2025 là giai đoạn chuyển tiếp rất đặc biệt: vừa sắp xếp đơn vị hành chính, vừa bỏ cấp huyện, vừa chuyển giao nhiệm vụ, tài sản, dự án, dự toán, tài khoản, hồ sơ và dữ liệu từ nhiều đầu mối cũ sang đầu mối mới. Trong bối cảnh đó, công tác quản lý tài chính - ngân sách ở cấp xã, phường chịu áp lực lớn hơn nhiều so với các năm trước và phát sinh một số vướng mắc. 

Nhóm vướng mắc nổi bật trước hết là quản lý dự toán và nguồn ngân sách. Một số xã, phường còn giao dự toán chưa chi tiết theo lĩnh vực, chưa rà soát đầy đủ nguồn thu sự nghiệp, học phí, nguồn tự chủ để giảm phần ngân sách hỗ trợ chi thường xuyên. Có khoản ngân sách tỉnh bổ sung nhưng phân bổ chậm hoặc chưa đúng mục tiêu; một số khoản kinh phí đã hết hoặc giảm nhiệm vụ chi nhưng chưa được thu hồi, nộp trả kịp thời. Đây không phải chỉ là sai sót kỹ thuật kế toán, mà phản ánh khó khăn trong việc xác định đúng nguồn, đúng nhiệm vụ chi và đúng chủ thể chịu trách nhiệm sau sáp nhập.

Nhóm thứ hai liên quan đến chuyển nguồn, vốn đầu tư công và hồ sơ dự án. Khi dự án, chủ đầu tư, tài khoản và địa bàn quản lý thay đổi, nếu hồ sơ bàn giao không đầy đủ thì rất dễ phát sinh tình trạng chuyển nguồn không đúng bản chất, kéo dài thời gian thực hiện chưa đủ căn cứ, chưa thu hồi tạm ứng, hoặc chưa xác định rõ trách nhiệm xử lý khối lượng, công nợ, quyết toán. Một số xã, phường còn lúng túng trong theo dõi kế hoạch vốn, giải ngân, nghiệm thu, tạm ứng và quyết toán vốn đầu tư sau khi tiếp nhận nhiệm vụ từ cấp huyện cũ.

Nhóm thứ ba là quản lý nguồn cải cách tiền lương, kinh phí bổ sung có mục tiêu và kinh phí thực hiện chính sách đối với cán bộ, công chức, viên chức, người lao động trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy. Đây là nhóm nghiệp vụ liên quan đồng thời đến nguồn ngân sách, điều kiện hưởng chính sách, hồ sơ đánh giá, thời điểm quyết định, thời điểm chi trả và quyết toán, đòi hỏi địa phương rà soát kỹ hơn việc xác định nguồn còn dư, nguồn phải nộp trả, đối tượng đủ điều kiện, cũng như trách nhiệm của từng cơ quan trong thẩm định, phê duyệt và chi trả.

Ngoài ra, tài sản công, nhà đất, trụ sở và dữ liệu quản lý sau sáp nhập là vấn đề cần được quan tâm lâu dài. Nếu việc kiểm kê, bàn giao, xác lập chủ thể quản lý, điều chuyển, chuyển đổi công năng hoặc xử lý tài sản dôi dư chưa đầy đủ thì có thể dẫn đến sử dụng chưa hiệu quả, chậm đưa tài sản vào phục vụ hoạt động của chính quyền cấp xã hoặc phát sinh rủi ro thất thoát, lãng phí. Điều này cho thấy kiểm toán ngân sách xã, phường sau sáp nhập cần tiếp cận theo chuỗi quản trị, không chỉ nhìn vào chứng từ thu - chi riêng lẻ.

Trong bối cảnh chính quyền địa phương mới đi vào hoạt động, việc tổng hợp, lập báo cáo quyết toán ngân sách địa phương năm 2025 với 2 giai đoạn trước và sau sáp nhập tỉnh, xã đã phát sinh những khó khăn, vướng mắc. Vậy trong quá trình tác nghiệp, Đoàn kiểm toán đã thể hiện tinh thần đồng hành, hỗ trợ địa phương như thế nào để tháo gỡ những vướng mắc này nhằm đảm bảo tiến độ và yêu cầu của công tác quyết toán?

Tinh thần đồng hành của KTNN không phải là làm thay đơn vị được kiểm toán, càng không làm giảm yêu cầu tuân thủ pháp luật. Đồng hành ở đây là giúp địa phương nhìn rõ bản chất nghiệp vụ, phân loại đúng nguồn, đúng nhiệm vụ chi, đúng trách nhiệm xử lý và đúng thời hạn khắc phục. 

Trong quá trình tác nghiệp tại địa phương, các tổ kiểm toán đã kết hợp kiểm tra hồ sơ, đối chiếu số liệu với trao đổi nghiệp vụ trực tiếp cùng Sở Tài chính, Kho bạc Nhà nước, cơ quan Thuế, các xã, phường và đơn vị dự toán để làm rõ từng nhóm số liệu chuyển tiếp.

Đối với báo cáo quyết toán năm 2025, điểm khó nhất là phải khớp nối được số liệu trước và sau sáp nhập. Một khoản kinh phí sau sáp nhập không chỉ cần biết còn bao nhiêu, mà phải xác định được nguồn hình thành, nhiệm vụ chi còn hay hết, đơn vị cũ đã sử dụng đến đâu, đơn vị mới tiếp nhận trách nhiệm gì, có được phép kéo dài hay phải nộp trả. Vì vậy, kiểm toán viên (KTV) đã hướng dẫn địa phương rà soát theo từng lớp dữ liệu: dự toán giao đầu năm, dự toán bổ sung, kinh phí bổ sung có mục tiêu, nguồn cải cách tiền lương, vốn đầu tư công, tạm ứng, tiền gửi, công nợ, chuyển nguồn và các khoản phải thu hồi, nộp trả.

Một giá trị quan trọng của kiểm toán trong bối cảnh này là chuẩn hóa phương pháp xử lý. Ví dụ, với khoản kinh phí đã hết nhiệm vụ chi, Đoàn kiểm toán không chỉ nêu phải nộp trả mà còn yêu cầu xác định căn cứ pháp lý, nguồn kinh phí, đơn vị chịu trách nhiệm và thời hạn xử lý. Với dự án đầu tư chuyển tiếp từ cấp huyện cũ về cấp xã, KTV lưu ý phải có hồ sơ bàn giao đầy đủ về quyết định đầu tư, hợp đồng, khối lượng nghiệm thu, tạm ứng, thanh toán, công nợ, thời hạn giải ngân và quyết toán. Cách làm này giúp địa phương vừa hoàn thành quyết toán, vừa hình thành quy trình quản lý chặt chẽ hơn cho các năm sau.

Khi đưa ra các kết luận, kiến nghị kiểm toán đối với các địa phương sau sáp nhập, theo ông, tinh thần thấu hiểu thực tiễn và hỗ trợ đơn vị hoàn thiện công tác quản lý nên được thể hiện như thế nào? 

Theo tôi, thấu hiểu thực tiễn trước hết là đánh giá đúng bối cảnh phát sinh sai sót. Năm đầu vận hành mô hình mới có nhiều yếu tố khách quan: thay đổi cấp ngân sách, chủ tài khoản, chủ đầu tư, đơn vị dự toán, địa bàn quản lý, hồ sơ tài sản, dữ liệu thu - chi và nhân sự thực hiện. Nhiều xã, phường phải tiếp nhận khối lượng nhiệm vụ trước đây do cấp huyện đảm nhiệm trong khi nhân lực tài chính - kế toán, đầu tư công, đất đai, xây dựng chưa đồng đều. Nếu không phân tích nguyên nhân, kiến nghị kiểm toán dễ thiếu tính khả thi.

Tuy nhiên, thấu hiểu không có nghĩa là bỏ qua sai phạm hoặc nới lỏng kỷ luật tài chính. Nguyên tắc của KTNN là độc lập, khách quan, tuân thủ pháp luật và dựa trên bằng chứng kiểm toán.

Với mỗi phát hiện, Đoàn kiểm toán phải phân loại rõ: đâu là sai sót do lúng túng chuyển tiếp, thiếu dữ liệu, chưa kịp cập nhật hướng dẫn; đâu là vi phạm quy định đã rõ, buông lỏng quản lý, sử dụng ngân sách chưa đúng mục đích hoặc chậm xử lý nghĩa vụ phải nộp trả. Từ phân loại đó mới lựa chọn kiến nghị phù hợp: thu hồi, nộp trả, giảm trừ, điều chỉnh quyết toán, chấn chỉnh quy trình, rút kinh nghiệm hoặc kiến nghị hoàn thiện cơ chế.

Trong bối cảnh sau sáp nhập, giá trị của kiến nghị kiểm toán không chỉ nằm ở kết quả xử lý tài chính, mà còn ở tác động phòng ngừa và nâng cao năng lực quản trị. Một kiến nghị tốt phải giúp địa phương trả lời được 3 câu hỏi: sai ở đâu, sửa như thế nào và làm gì để không lặp lại. 

Vì vậy, bên cạnh kiến nghị xử lý theo quy định, KTNN chú trọng kiến nghị Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh chỉ đạo rà soát việc giao dự toán, phân bổ kinh phí, chuyển nguồn, sử dụng nguồn cải cách tiền lương, quản lý vốn đầu tư, xử lý tài sản công, hồ sơ quyết toán và sửa đổi các văn bản quản lý không còn phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực VIII Đào Trọng Khánh phát biểu tại Hội nghị sơ kết 6 tháng đầu năm và triển khai kế hoạch công tác 6 tháng cuối năm 2026 của đơn vị.

Từ câu chuyện xử lý kết luận kiểm toán, một bài toán đặt ra đối với lực lượng trực tiếp tác nghiệp tại địa bàn: Làm thế nào để mỗi KTV giữ vững tính độc lập, khách quan, thượng tôn pháp luật, nhưng vẫn có sự chia sẻ, đồng hành cùng địa phương trong năm đầu tiên sáp nhập, thưa ông?

Điểm mấu chốt là KTV phải phân biệt rạch ròi giữa hỗ trợ về chuyên môn và can thiệp vào trách nhiệm quản lý của đơn vị. KTNN không làm thay, không quyết định thay, không hợp thức hóa hồ sơ cho đơn vị được kiểm toán. Nhưng KTV có trách nhiệm trao đổi, giải thích căn cứ pháp lý, chỉ ra rủi ro và hướng dẫn đơn vị hiểu đúng yêu cầu về chứng từ, biểu mẫu, đối chiếu số liệu và trình tự xử lý theo quy định.

Để giữ vững tính độc lập, mỗi nhận định kiểm toán phải có hồ sơ, số liệu, bằng chứng và căn cứ pháp lý. Mọi trao đổi với đơn vị phải minh bạch, đúng thẩm quyền, tập trung vào bản chất nghiệp vụ, không thay đổi nguyên tắc kết luận. Sự chia sẻ với địa phương thể hiện ở thái độ lắng nghe, nắm đúng hoàn cảnh chuyển tiếp, không áp đặt máy móc; nhưng kết luận cuối cùng vẫn phải dựa trên pháp luật và chuẩn mực nghề nghiệp.

Trong năm đầu sáp nhập, yêu cầu này càng quan trọng vì địa phương cần được giải thích để không lúng túng trong quyết toán, còn KTV phải giữ ranh giới nghề nghiệp. Chúng tôi quán triệt KTV khi tác nghiệp tại cơ sở phải có bản lĩnh, kỹ năng đối thoại và năng lực phân tích nguyên nhân. Khi kiến nghị được xây dựng khách quan, đúng luật, chỉ rõ việc phải làm và địa chỉ trách nhiệm, địa phương sẽ dễ tiếp thu hơn, việc khắc phục cũng thực chất hơn.

Ông có thể cho biết một vài trường hợp cụ thể mà trong quá trình kiểm toán, các tổ kiểm toán đã kịp thời phát hiện sai sót hoặc trực tiếp hướng dẫn, giải thích chuyên môn, qua đó giúp địa phương tháo gỡ vướng mắc và chuẩn hóa lại số liệu báo cáo quyết toán?

Qua thực tiễn kiểm toán, chúng tôi nhận thấy có một số nhóm vấn đề và đã hỗ trợ địa phương tháo gỡ vướng mắc. 

Thứ nhất là nhóm kinh phí đã giao nhưng không còn hoặc giảm nhiệm vụ chi. Có trường hợp địa phương chưa kịp thu hồi, nộp ngân sách đối với khoản kinh phí không còn cơ sở chi tiếp do chính sách đã thay đổi hoặc nhiệm vụ chi đã kết thúc. Tổ kiểm toán đã phân tích bản chất khoản kinh phí, đối chiếu văn bản hiện hành và hướng dẫn đơn vị xác định khoản phải xử lý trong quyết toán.

Thứ hai là nhóm kinh phí giáo dục, học phí, nguồn thu sự nghiệp và cơ chế tự chủ. Một số xã, phường sau khi tiếp nhận đơn vị trường học, cơ sở giáo dục hoặc đơn vị sự nghiệp còn chưa rà soát đầy đủ nguồn thu để giảm số ngân sách hỗ trợ chi thường xuyên; có nơi chưa giảm trừ kịp thời khoản ngân sách đã cấp nhưng nhiệm vụ chi không còn tương ứng. Đoàn kiểm toán đã yêu cầu rà soát lại từng nguồn thu, từng nhiệm vụ chi, căn cứ giao tự chủ, dự toán đã cấp và số phải điều chỉnh khi lập quyết toán.

Thứ ba là nhóm nguồn cải cách tiền lương, kinh phí bổ sung có mục tiêu và kinh phí phục vụ sắp xếp tổ chức bộ máy. Đây là nhóm dễ nhầm lẫn vì cùng thời điểm có nhiều quyết định bổ sung, nhiều đơn vị cũ và mới liên quan, vừa phát sinh nhu cầu chi trả chính sách, vừa phải xác định nguồn còn dư hoặc hết nhiệm vụ chi. KTV đã trao đổi để địa phương phân loại rõ nguồn được tiếp tục sử dụng, nguồn phải nộp trả, nguồn cần theo dõi riêng và trách nhiệm của từng cấp, từng đơn vị.

Thứ tư là nhóm chuyển nguồn và vốn đầu tư công. Một số địa phương còn chuyển nguồn đối với vốn đầu tư hoặc kinh phí đã hết nhiệm vụ chi, hoặc chưa có đầy đủ căn cứ kéo dài thời gian thực hiện, giải ngân. Với các dự án bàn giao từ cấp huyện cũ về xã, phường, Đoàn kiểm toán yêu cầu rà soát hồ sơ pháp lý, hợp đồng, khối lượng hoàn thành, tạm ứng, công nợ, quyết toán và trách nhiệm chủ đầu tư mới. Qua đó, địa phương có cơ sở chuẩn hóa số liệu quyết toán, đồng thời quản lý chặt hơn trong năm ngân sách tiếp theo.

Qua các cuộc kiểm toán ngân sách địa phương và quyết toán ngân sách địa phương đối với niên độ 2025, ông có kiến nghị gì với các cấp có thẩm quyền để vừa bảo đảm thời hạn kiểm toán theo luật định, vừa kịp thời tháo gỡ vướng mắc, tạo điều kiện cho địa phương trong quản lý, điều hành ngân sách nói riêng và vận hành chính quyền địa phương 2 cấp nói chung?

Từ thực tiễn kiểm toán, chúng tôi cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể chế, dữ liệu và nguồn lực cho mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. 

Trước hết, các bộ, ngành Trung ương cần sớm cập nhật, hướng dẫn thống nhất về xử lý tài chính - ngân sách trong giai đoạn chuyển tiếp, nhất là đối với chuyển nguồn, kinh phí bổ sung có mục tiêu, nguồn cải cách tiền lương, tạm ứng, tiền gửi, quyết toán dự án, tài sản công và các khoản phải thu hồi, nộp trả ngân sách. Hướng dẫn càng rõ thì địa phương càng giảm lúng túng và KTNN càng có cơ sở thống nhất để đánh giá.

Thứ hai, cần chuẩn hóa quy trình bàn giao tài chính, tài sản, dự án và dữ liệu khi sắp xếp đơn vị hành chính. Mỗi khoản số dư chuyển tiếp phải có hồ sơ đối chiếu giữa tài chính, kho bạc, thuế, chủ đầu tư và UBND xã, phường; phải xác định rõ nguồn nào được tiếp tục sử dụng, nguồn nào phải nộp trả, dự án nào được kéo dài, dự án nào hết nhiệm vụ chi, cơ quan nào chịu trách nhiệm xử lý và thời hạn hoàn thành. Nếu có bộ dữ liệu chuyển tiếp thống nhất, công tác lập quyết toán và kiểm toán sẽ giảm đáng kể thời gian đối chiếu thủ công.

Thứ ba, phân cấp cho cấp xã phải đi cùng nguồn lực và năng lực thực thi. Các xã, phường sau sáp nhập quản lý địa bàn rộng hơn, nhiệm vụ chi nhiều hơn, nhưng nhân sự tài chính - kế toán, đầu tư công, đất đai, công nghệ thông tin ở nhiều nơi còn thiếu. Vì vậy, cần cơ chế tăng cường chuyên môn từ cấp tỉnh, tổ hỗ trợ kỹ thuật lưu động, đào tạo thực hành theo tình huống và cơ chế thuê tư vấn quản lý dự án khi cấp xã chưa đủ điều kiện. Đối với đầu tư công, cần phân loại dự án theo quy mô, tính chất phức tạp và năng lực chủ đầu tư, không giao cơ học chỉ theo địa bàn.

Thứ tư, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý ngân sách cấp xã. Nên xây dựng hệ thống theo dõi dùng chung về dự toán, bổ sung ngân sách, giải ngân vốn đầu tư, chuyển nguồn, tạm ứng, công nợ, tài sản công và tiến độ xử lý kiến nghị. Dữ liệu phải liên thông giữa Sở Tài chính, Kho bạc Nhà nước, cơ quan thuế, sở chuyên ngành và UBND xã, phường. Khi dữ liệu đầy đủ và cập nhật kịp thời, cả địa phương và cơ quan kiểm toán đều có thể phát hiện sớm rủi ro, xử lý sớm, tránh dồn sai sót vào cuối năm.

Đối với KTNN khu vực VIII, chúng tôi tăng cường đào tạo đội ngũ KTV có năng lực chuyên môn theo hướng đa lĩnh vực (thu ngân sách, chi đầu tư và chi thường xuyên) và có chuyên môn sâu trong kiểm toán tổng hợp; tiếp tục đổi mới phương pháp kiểm toán theo hướng dựa trên rủi ro, tăng cường khai thác dữ liệu, trao đổi nghiệp vụ trong quá trình tác nghiệp và kiến nghị rõ địa chỉ trách nhiệm, rõ giải pháp khắc phục. Mục tiêu là bảo đảm thời hạn kiểm toán theo luật định, giữ nghiêm kỷ luật tài chính, nhưng đồng thời giúp địa phương củng cố chất lượng quyết toán, nâng cao hiệu lực quản trị công và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp ngày càng ổn định, hiệu quả.

Xin trân trọng cảm ơn ông!