Nhận diện hành vi lãng phí trong đầu tư công qua kiểm toán

Quang cảnh Tọa đàm. Ảnh: N.Ly

Sáng 21/7, Trường Đào tạo và Bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm toán phối hợp với Kiểm toán nhà nước (KTNN) chuyên ngành IV và KTNN chuyên ngành V tổ chức Tọa đàm: “Nhận diện hành vi gây lãng phí liên quan đến đầu tư công thông qua kết quả kiểm toán các dự án đầu tư xây dựng cơ bản của KTNN”.

Tham dự Tọa đàm có: Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành IV Vũ Duy Bắc; Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành V Ngô Minh Sơn; lãnh đạo cấp vụ các đơn vị tham mưu, các KTNN chuyên ngành, khu vực và 226 công chức thuộc các đơn vị trực thuộc KTNN.

Tọa đàm được tổ chức trực tiếp tại trụ sở KTNN (116, Nguyễn Chánh, Hà Nội) và kết nối trực tuyến tới điểm cầu các KTNN khu vực.

Nguy cơ lãng phí trong đầu tư công hiện hữu ở nhiều khâu

Theo ông Ngô Minh Sơn - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành V, trong bối cảnh đất nước đang đẩy nhanh, đẩy mạnh phát triển kết cấu hạ tầng, huy động và khai thông các nguồn lực, triển khai nhiều dự án trọng điểm quốc gia, việc quản lý, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả từng đồng vốn đầu tư công không chỉ là yêu cầu về kinh tế mà còn là trách nhiệm chính trị trước Đảng, Nhà nước và Nhân dân.

Ông Ngô Minh Sơn - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành V - nhấn mạnh, nhận diện đúng hành vi lãng phí, nguyên nhân, trách nhiệm và mức độ ảnh hưởng là yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với hoạt động kiểm toán. Ảnh: N.Ly

Thực tiễn kiểm toán những năm qua cho thấy, nguy cơ lãng phí trong đầu tư công vẫn hiện hữu ở nhiều khâu, từ chuẩn bị đầu tư, lập, thẩm định và phê duyệt dự án, bố trí nguồn vốn, giải phóng mặt bằng, lựa chọn nhà thầu, tổ chức thi công, nghiệm thu, thanh toán đến quản lý, vận hành và khai thác công trình.

Lãng phí không chỉ biểu hiện ở những khoản chi chưa hợp lý hoặc chi phí phát sinh, mà còn ở nguồn lực bị chậm đưa vào sử dụng, công trình chậm phát huy công năng, mục tiêu đầu tư không đạt đầy đủ, hoặc hiệu quả khai thác thấp hơn yêu cầu.

“Những hạn chế, bất cập đó có thể làm giảm hiệu quả đầu tư, kéo dài thời gian thực hiện dự án, gia tăng chi phí, phân tán nguồn lực và ảnh hưởng đến niềm tin của nhân dân đối với việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công.” - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành V nhấn mạnh.

Các kiểm toán viên tham dự Tọa đàm tại tại trụ sở KTNN (116, Nguyễn Chánh, Hà Nội). Ảnh: N.Ly

Từ thực tiễn các cuộc kiểm toán dự án đầu tư công lĩnh vực đường bộ cao tốc, ông Nguyễn Huy Hoàng - Phó Trưởng phòng, KTNN chuyên ngành IV - cho biết: Từ khâu lập, thẩm định và phê duyệt chủ trương, nhiều dự án đã rơi vào tình trạng "chạy dự án", đưa công trình vào danh mục trung hạn khi chưa cấp thiết; dự án khởi công rồi đình hoãn, ảnh hưởng đến quy hoạch tổng thể khiến các tuyến cao tốc thiếu kết nối.

Trong công tác lựa chọn nhà thầu, thực tế cho thấy sự lỏng lẻo trong thương thảo hợp đồng và buông lỏng quản lý đã tạo kẽ hở lớn. Nhiều nhà thầu năng lực yếu kém được nhận tạm ứng gói thầu nhưng không đưa vào sản xuất, thi công ì ạch làm mất cơ hội khai thác sớm.

Đặc biệt, khâu nghiệm thu, thanh toán và quản lý chất lượng tiềm ẩn thất thoát do thanh toán sai khối lượng, sử dụng thiết bị chưa kiểm định hay tư vấn giám sát thông đồng với nhà thầu đã trực tiếp làm suy giảm tuổi thọ công trình. Về tiến độ, sự chậm trễ trong giải phóng mặt bằng và xây dựng khu tái định cư khiến máy móc, nhân lực phải "nằm chờ", đội chi phí do biến động giá nguyên vật liệu.

Thêm vào đó, việc lập nhu cầu vốn không sát thực tế dẫn đến tình trạng nơi thừa, nơi thiếu vốn phải đình trệ, chậm quyết toán, gây tổn hại nghiêm trọng đến kỷ luật tài chính quốc gia. Hậu quả của chuỗi sai phạm là dự án chậm đưa vào khai thác hoặc gặp tình trạng ùn tắc, xuống cấp nghiêm trọng ngay sau khi nghiệm thu do chất lượng không đạt chuẩn.

Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành IV Vũ Duy Bắc chia sẻ kinh nghiệm kiểm toán. Ảnh: N.Ly

Chia sẻ thêm về nội dung này, ông Trần Quốc Bình - Phó Trưởng phòng, KTNN khu vực V - cho biết: Các lỗ hổng tại hiện trường thi công và hồ sơ nghiệm thu đang diễn ra với tần suất cao, đặt ra yêu cầu phải nhận diện rõ ràng để có biện pháp chấn chỉnh kịp thời.

Qua kiểm toán, KTNN khu vực V chỉ ra một số hành vi gây lãng phí tiêu biểu như: Lãng phí do nghiệm thu, thanh toán vượt quy định của pháp luật về khối lượng, có trường hợp nghiệm thu trước khối lượng thực hiện để đủ hồ sơ thanh toán (thường phát sinh vào các tháng cuối năm do áp lực phải giải ngân hết kế hoạch vốn đầu tư công).

Bên cạnh đó, lãng phí còn nằm ở khâu quản lý chất lượng không đảm bảo, làm tăng nhanh thời gian hư hại và giảm tuổi thọ (vòng đời) của dự án đầu tư. Đây là biểu hiện lãng phí mang tính định tính và gây tổn thất lớn nhất. Kết quả kiểm toán cho thấy, vừa hết thời hạn bảo hành (12 đến 24 tháng), nhiều công trình đã xuất hiện hư hỏng, lún nứt, sạt lở sớm.

 Ngân sách nhà nước bị rơi vào vòng lặp kém hiệu quả: Đầu tư xây mới nhưng chưa đảm bảo chất lượng dù hồ sơ rất đầy đủ; xuống cấp sớm, công trình hư hỏng sau bảo hành, hiệu suất khai thác đạt thấp, chưa đảm bảo hiệu quả sử dụng như mục tiêu ban đầu; phải sử dụng vốn sự nghiệp sửa chữa, ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn nhà nước.

Các ý kiến thảo luận tại Tọa đàm đều thống nhất, kiến nghị kiểm toán cần cụ thể, khả thi, chỉ rõ từng khoản lãng phí, nguyên nhân, hướng xử lý để đơn vị được kiểm toán thực hiện. Ảnh: N.Ly

Tại Tọa đàm, các ý kiến đều cho rằng, để nhận diện đúng dấu hiệu lãng phí, kiểm toán viên cần đánh giá dự án theo chuỗi logic đầu vào - quá trình thực hiện - đầu ra - kết quả - tác động, không đánh giá riêng việc tăng tổng mức đầu tư hoặc chậm tiến độ ở thời điểm kiểm toán. Các đoàn kiểm toán phân tích nguyên nhân gốc rễ, trách nhiệm của từng chủ thể và ảnh hưởng của việc chậm tiến độ đến ngân sách, đến hiệu quả sử dụng vốn và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Mở rộng chu kỳ và theo đến cùng việc thực hiện kiến nghị kiểm toán

Thất thoát hay sai phạm tài chính thường gắn với một vi phạm cụ thể và dễ tính thành tiền, trong khi đó, lãng phí khó nhận diện hơn và phải đánh giá được tính hiệu quả dựa trên nhiều yếu tố (đầu tư nhiều hơn mức cần, công trình dùng không hết công suất, chậm tiến độ làm đội vốn, hoặc chọn giải pháp kỹ thuật chưa tối ưu…).

Theo ông Nguyễn Huy Hoàng, Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí và Nghị định hướng dẫn đã nêu rõ: Muốn kết luận một việc là lãng phí phải chỉ ra được hậu quả cụ thể và hậu quả đó phải được ghi trong kết luận thanh tra, kiểm tra, kiểm toán. Vì vậy, KTNN cần đưa các tiêu chí - những “hậu quả” được coi là lãng phí (Nghị định hướng dẫn Luật 110/2025/QH15 đã liệt kê) - vào quy trình, hướng dẫn và mẫu biểu kiểm toán, chẳng hạn xây dựng một bảng kiểm kê nhận diện lãng phí cho từng khâu của dự án để kiểm toán viên có cùng một quy chuẩn đối chiếu. Đồng thời, ban hành Hướng dẫn kiểm toán dự án đầu tư và bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả dự án giao thông để thống nhất thực hiện.

Tọa đàm được tổ chức trực tiếp tại trụ sở KTNN (116, Nguyễn Chánh, Hà Nội) và kết nối trực tuyến tới điểm cầu các KTNN khu vực. Ảnh: N.Ly

Bên cạnh đó, KTNN cần nâng cao năng lực nhận diện hành vi lãng phí cho kiểm toán viên, rèn kỹ năng đánh giá hiệu quả và so sánh chi phí. Cách đào tạo hiệu quả nhất là gắn với hồ sơ thực tế “cầm tay chỉ việc”. Với những cuộc kiểm toán khó, cần mời thêm chuyên gia kỹ thuật (cầu đường, địa chất, kinh tế xây dựng) cùng tham gia và xây dựng một mạng lưới chuyên gia để huy động nhanh khi cần.

Đặc biệt, KTNN lập một kho dữ liệu về suất đầu tư, đơn giá, định mức và kết quả kiểm toán các dự án đã làm, để dùng làm “thước đo” so sánh, phát hiện nhanh chỗ chi phí bất thường. Cùng với đó, kết nối kho dữ liệu với hệ thống đấu thầu quốc gia, hệ thống đầu tư công, dữ liệu giám sát thi công (mô hình BIM, bản đồ GIS, ảnh vệ tinh để đối chiếu tiến độ, khối lượng đào đắp, tình hình giải phóng mặt bằng) và Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiết kiệm, chống lãng phí.

Theo đại diện KTNN khu vực VI, chậm tiến độ dự án đầu tư công, kéo dài thời gian thi công, điều chỉnh tăng tổng mức đầu tư và chậm đưa công trình vào khai thác, sử dụng là những biểu hiện cần được nhận diện nghiêm túc trong công tác phòng, chống lãng phí.

Để nhận diện đúng dấu hiệu lãng phí, kiểm toán viên cần đối chiếu tiến độ được phê duyệt ban đầu, tiến độ điều chỉnh và tiến độ thực hiện thực tế; xác định số ngày, số tháng chậm tiến độ, số lần điều chỉnh và nguyên nhân của từng lần điều chỉnh; phân tích mối quan hệ giữa chậm tiến độ với tăng tổng mức đầu tư, phát sinh chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, chi phí tư vấn, chi phí quản lý dự án, chi phí xây dựng, chi phí thiết bị, chi phí dự phòng và bù trượt giá.

Ngoài ra, kiểm toán viên kiểm tra tính đầy đủ, hợp pháp, hợp lý của hồ sơ điều chỉnh dự án, điều chỉnh thiết kế, điều chỉnh dự toán, điều chỉnh hợp đồng, gia hạn tiến độ và xử lý phát sinh. Tăng cường kiểm tra hiện trường, đối chiếu thực tế thi công, thực tế quản lý, sử dụng đất, tình trạng công trình, mức độ hoàn thành hạng mục, hạ tầng kết nối và khả năng đưa công trình vào khai thác. Trong trường hợp chưa đủ cơ sở lượng hóa đầy đủ giá trị lãng phí, báo cáo kiểm toán cần nêu rõ dấu hiệu, nguyên nhân, trách nhiệm, giới hạn kiểm toán và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền tiếp tục kiểm tra, xử lý theo quy định.

Từ thực tiễn kiểm toán, đại diện KTNN khu vực V cho rằng, phạm vi nhận diện lãng phí không chỉ đóng khung trong giai đoạn xây dựng ban đầu mà phải mở rộng chu kỳ kiểm tra sang cả giai đoạn vận hành, khai thác sau đầu tư. Đồng thời, tăng cường kiểm định chất lượng, thuê các đơn vị kiểm định độc lập, khoan rút lõi ngẫu nhiên, siêu âm bê tông để có cơ sở đưa ra ý kiến.

Các ý kiến thảo luận tại Tọa đàm đều thống nhất rằng, phát hiện lãng phí mới chỉ là một nửa công việc, phần còn lại là kiến nghị phải được thực hiện. Do đó, kiến nghị kiểm toán cần cụ thể, khả thi, chỉ rõ từng khoản lãng phí, nguyên nhân, hướng xử lý để đơn vị được kiểm toán thực hiện và phải theo dõi đến cùng việc thực hiện kiến nghị. Việc công khai kết quả xử lý hành vi gây lãng phí theo quy định của Luật Tiết kiệm, chống lãng phí cũng tạo thêm sức răn đe, phòng ngừa cho các dự án sau.