Phát triển kiểm toán môi trường: Yêu cầu chiến lược trong giai đoạn mới

Ảnh minh họa

Công cụ chiến lược trong kiểm soát quyền lực công

Trong quản trị quốc gia hiện đại, môi trường không còn là vấn đề kỹ thuật thuần túy hay trách nhiệm riêng của cơ quan quản lý chuyên ngành. Mỗi quyết định về quy hoạch, khai thác tài nguyên, sử dụng đất đai, phân bổ ngân sách cho bảo vệ môi trường, đầu tư hệ thống xử lý chất thải, chuyển dịch năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính hay phát triển kinh tế biển đều gắn trực tiếp với tài chính công, tài sản công, tài nguyên quốc gia và chất lượng sống của người dân.

Nếu một chính sách môi trường được xây dựng thiếu chặt chẽ, mục tiêu không rõ ràng, tiêu chí thiếu khả thi hoặc tổ chức thực hiện mang tính hình thức, hậu quả không chỉ dừng lại ở một khoản chi ngân sách kém hiệu quả mà còn gây lãng phí tài nguyên, suy thoái môi trường, gia tăng chi phí khắc phục ô nhiễm và làm giảm niềm tin của người dân vào hiệu lực quản lý nhà nước. Vì vậy, KTMT cần được tiếp cận như một công cụ kiểm soát quyền lực công trong lĩnh vực có rủi ro cao, tác động rộng và hệ quả dài hạn.

Qua hơn 10 năm hình thành và phát triển, từ dấu mốc thành lập đơn vị chuyên trách về KTMT, KTNN đã từng bước tích lũy kinh nghiệm, mở rộng phạm vi kiểm toán và tiếp cận ngày càng sâu hơn với các chuẩn mực, thông lệ quốc tế. Các chủ đề KTMT đã hướng tới những vấn đề có rủi ro cao và tác động lớn đến đời sống kinh tế - xã hội.

KTMT của KTNN không làm thay cơ quan quản lý, không can thiệp vào quyền hoạch định chính sách, nhưng có thể cung cấp bằng chứng độc lập, khách quan để chỉ ra những rủi ro như: Sai mục tiêu, sai tiêu chí, chồng chéo trách nhiệm, phân bổ nguồn lực chưa hợp lý, công trình bảo vệ môi trường được đầu tư nhưng vận hành kém hiệu quả hoặc không đạt mục tiêu đề ra; sự thiếu giám sát, thanh tra, kiểm tra của các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền. Giá trị riêng của KTMT là phòng ngừa lãng phí trước khi lãng phí trở thành tổn thất lớn; hướng kiến nghị kiểm toán vào khắc phục nguyên nhân quản trị, chứ không chỉ xử lý những biểu hiện đơn lẻ; góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách, nâng cao kỷ luật thực thi và trách nhiệm giải trình.

Giai đoạn 2015-2025, KTNN đã thực hiện 45 cuộc KTMT tại 40 tỉnh, thành phố, trong đó 30% số cuộc kiểm toán về nước và nước thải, 25% về khu công nghiệp và khu kinh tế, 15% về chất thải và biến đổi khí hậu, 10% về năng lượng, 20% về chính sách và quản lý.

Tạo nền tảng cho bước phát triển mới

Trong bối cảnh yêu cầu về quản trị môi trường và phát triển bền vững ngày càng cao, việc phát triển KTMT đặt ra nhiều yêu cầu cả về thể chế, phương pháp, dữ liệu và nguồn nhân lực.

Trước hết, cơ sở pháp lý cho KTMT cần tiếp tục được hoàn thiện. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định: “KTNN thực hiện KTMT theo quy định của Luật KTNN và pháp luật có liên quan”. Tuy nhiên, Luật KTNN hiện hành chưa có quy định cụ thể tương ứng về nội hàm, phạm vi, phương thức kiểm toán; quyền tiếp cận dữ liệu, tiếp nhận báo cáo môi trường, báo cáo giám sát, báo cáo thẩm tra đối với lĩnh vực môi trường một cách chính thống; cũng như cơ chế sử dụng kết quả KTMT trong giám sát và hoàn thiện chính sách.

Cùng với đó, mục tiêu phát triển KTMT đến năm 2030 cần được cụ thể hóa bằng một lộ trình với tầm nhìn, mục tiêu, định hướng phát triển, các hoạt động dự kiến và kết quả đầu ra rõ ràng; đồng thời phải bảo đảm phù hợp với Chiến lược phát triển KTNN trong thời kỳ mới.

Một yêu cầu quan trọng là xây dựng cơ sở dữ liệu KTMT và đưa lĩnh vực này vào trung tâm của chuyển đổi số. Nhiều bằng chứng quan trọng trong lĩnh vực môi trường không nằm trong hồ sơ, tài liệu truyền thống mà nằm trong hệ thống quan trắc, giấy phép môi trường, dữ liệu đất đai, nước, rừng, khoáng sản, chất thải, phát thải khí nhà kính, ảnh viễn thám, bản đồ số và dữ liệu không gian địa lý. Khi dữ liệu được kết nối, chuẩn hóa và phân tích bằng công nghệ phù hợp, kiểm toán viên có thể nhận diện rủi ro sớm hơn, lựa chọn chủ đề trọng tâm, trọng điểm hơn và đưa ra kiến nghị thuyết phục hơn.

Bên cạnh đó, sự phát triển KTMT đòi hỏi đội ngũ kiểm toán viên có kiến thức liên ngành về kiểm toán, tài chính công, pháp luật môi trường, kỹ thuật môi trường, khoa học dữ liệu và tư duy chính sách. Do đó, KTNN cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu, hình thành mạng lưới chuyên gia nội bộ, tăng cường hợp tác quốc tế và kết nối với các cơ sở nghiên cứu. Kiểm toán viên môi trường phải vững nghiệp vụ, có bản lĩnh, dám đi vào những vấn đề khó, mới, nhạy cảm nhưng luôn giữ vững tính độc lập, liêm chính và khách quan.

Một yêu cầu có tính chiến lược là KTNN cần chủ động tiếp cận các chủ đề mới, đặc biệt là những vấn đề Quốc hội, Chính phủ và Nhân dân quan tâm như: Thị trường carbon, giảm phát thải khí nhà kính, kinh tế tuần hoàn, kinh tế biển xanh, tài chính xanh, mua sắm công xanh, chuyển dịch năng lượng, an ninh nguồn nước, ô nhiễm không khí, đa dạng sinh học và chuyển đổi số phục vụ quản trị môi trường. Đây là các lĩnh vực liên ngành, tiềm ẩn rủi ro lớn về phân bổ nguồn lực, đo lường kết quả và trách nhiệm giải trình. Nếu tiếp cận sớm, KTNN có thể góp phần bịt kín kẽ hở quản lý, khơi thông nguồn lực và bảo vệ lợi ích lâu dài của quốc gia.

Đặt trong yêu cầu chấn chỉnh lề lối làm việc, tăng cường kỷ luật, kỷ cương, nâng cao chất lượng kiểm toán và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, việc phát triển KTMT phải thể hiện rõ sự kết hợp giữa “tầm” và “tâm”. “Tầm” là nhìn nhận môi trường trong mối quan hệ với quyền lực công, tài chính công, tài sản công, tài nguyên quốc gia, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và phát triển bền vững. “Tâm” là đặt lợi ích công, quyền được sống trong môi trường trong lành của Nhân dân và trách nhiệm với các thế hệ tương lai vào trung tâm của mỗi cuộc kiểm toán.

Khi KTMT được phát triển với “tâm” và đúng “tầm”, KTNN không chỉ phát hiện sai sót trong quá khứ mà còn góp phần kiến tạo nền quản trị công liêm chính, minh bạch, hiệu quả và bền vững hơn trong tương lai.