Sửa Luật Hải quan: Lấy dữ liệu làm nền tảng, quản lý rủi ro là phương thức chủ đạo

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn làm rõ nhiều nội dung đại biểu quan tâm.

Lấy dữ liệu làm trung tâm, chuyển từ hải quan điện tử sang hải quan số

Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội chiều 15/7, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Lê Tấn Tới đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan hải quan với lực lượng công an, bộ đội biên phòng và các lực lượng chức năng trong trao đổi thông tin, phát hiện, điều tra, xử lý các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới.

Bên cạnh đó, cần làm rõ trách nhiệm phối hợp giữa cơ quan hải quan với các cơ quan chuyên ngành trong hoạt động kiểm định, giám định hàng hóa. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế kết nối, chia sẻ thông tin định danh điện tử giữa hệ thống hải quan với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư nhằm phục vụ quản lý giao dịch thương mại điện tử xuyên biên giới.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho rằng, để thể chế hóa đầy đủ Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, dự thảo Luật cần thể hiện rõ các nguyên tắc: quản trị dữ liệu là trung tâm; kết nối, chia sẻ dữ liệu là yêu cầu bắt buộc; quyết định quản lý phải dựa trên dữ liệu có khả năng kiểm chứng, truy vết và giải trình. Đồng thời, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo phải gắn với kiểm soát rủi ro thuật toán, bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu theo quy định của pháp luật.

Đại biểu cũng đề nghị tiếp tục rà soát tính thống nhất của dự thảo với các luật có liên quan như Luật An ninh mạng, Luật An toàn thông tin mạng, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, Luật An toàn thực phẩm và các quy định về định danh, xác thực điện tử; đồng thời bảo đảm các nghị định, thông tư hướng dẫn được ban hành đồng thời với thời điểm Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

Đối với các quy định về quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ, bà Nguyễn Thanh Hải đề nghị bổ sung các nguyên tắc bảo đảm tiêu chí đánh giá khách quan, minh bạch; người khai hải quan được biết mức độ tuân thủ của mình, có quyền phản hồi, kiến nghị. Đồng thời, cần có cơ chế xem xét lại các quyết định tự động của hệ thống khi ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của doanh nghiệp.

Trong khi đó, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho rằng, cần tiếp tục rà soát tổng thể để thiết kế hệ thống phù hợp với mô hình quản trị mới và nghiên cứu hoàn thiện các chính sách liên quan đến quá cảnh, kiểm định, tiêu chuẩn kỹ thuật, tạo thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu và phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Thay đổi tư duy quản lý, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá cao công tác chuẩn bị dự án Luật cũng như những kết quả ngành Hải quan đạt được trong tinh gọn tổ chức bộ máy, chuyển đổi số và tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu.

Theo Chủ tịch Quốc hội, việc sửa đổi Luật Hải quan lần này không chỉ nhằm sửa đổi quy trình mà cần thay đổi tư duy quản lý, chuyển từ tiền kiểm sang quản lý rủi ro, từ quản lý hồ sơ sang quản lý dữ liệu, từ quản lý hành chính sang phục vụ phát triển, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp tuân thủ tự nguyện.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị tập trung hoàn thiện 4 nhóm nội dung lớn, gồm: Quản lý hàng hóa thương mại điện tử xuyên biên giới; thể chế hóa quản lý tuân thủ; hoàn thiện quy định về khai bổ sung hồ sơ hải quan; pháp lý hóa hải quan số và chia sẻ dữ liệu liên ngành. Trong đó, cần xây dựng cơ chế liên thông dữ liệu bắt buộc, công nhận đầy đủ giá trị pháp lý của chứng từ điện tử và tăng cường các biện pháp khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ tự nguyện.

Đánh giá cao việc bổ sung quy định về quản lý hàng hóa thương mại điện tử xuyên biên giới, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, đây là nội dung mang tính đột phá, thực tế nhằm lấp đầy khoảng trống pháp lý trước sự bùng nổ của các sàn giao dịch xuyên biên giới.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại phiên họp.

Nội dung thể chế hóa quản lý tuân thủ cũng là một điểm nhấn trong sửa lần này. Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, việc quản lý thông qua đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật là điểm mới, doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật sẽ được hải quan hỗ trợ; doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ cao thì được giảm tối đa tần suất kiểm tra sau thông quan. Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị quy định rõ tỷ lệ cắt giảm kiểm tra đối với từng nhóm xếp hạng tuân thủ.

Nhấn mạnh pháp lý hóa hải quan số và chia sẻ dữ liệu liên ngành rất quan trọng, Chủ tịch Quốc hội lưu ý tính pháp lý tuyệt đối của chứng từ điện tử, cơ chế liên thông dữ liệu là bắt buộc. Cùng với đó, đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật, cải cách phải thực chất.

Chủ tịch Quốc hội kỳ vọng, việc sửa đổi Luật lần này sẽ tháo gỡ nút thắt để nền kinh tế phát triển, xuất nhập khẩu tăng lên, đóng góp vào cái tăng trưởng.

Giải trình thêm tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, tinh thần xuyên suốt của dự án Luật là chuyển từ hải quan điện tử sang hải quan số, hải quan thông minh, lấy dữ liệu làm nền tảng, quản lý rủi ro là phương thức chủ đạo và tạo cơ sở pháp lý để ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn cùng các công nghệ mới trong toàn bộ quy trình quản lý nhà nước về hải quan.

Theo Bộ trưởng, dự thảo Luật cũng đã bám sát quy định của Luật Chuyển đổi số về kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu giữa các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và hệ thống thông tin của các cơ quan nhà nước nhằm bảo đảm liên thông, xuyên suốt trong giải quyết thủ tục hành chính và cung cấp dịch vụ công trực tuyến. Bộ Tài chính sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội để tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành phạm vi sửa đổi của dự thảo Luật như Chính phủ trình và đánh giá dự thảo đã bước đầu thể chế hóa các chủ trương của Đảng về đổi mới tổ chức bộ máy, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tư nhân và phân cấp, phân quyền.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát để thể chế hóa đầy đủ hơn các chủ trương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia; chuyển mạnh sang hải quan số, hải quan thông minh; tăng cường quản trị và chia sẻ dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo gắn với bảo đảm an toàn, an ninh thông tin; đồng thời thúc đẩy thương mại xuyên biên giới, khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ tự nguyện và hoàn thiện cơ chế quản lý rủi ro.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng yêu cầu cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát các quy định về kiểm định hải quan, hồ sơ hải quan điện tử, cơ chế phối hợp liên ngành, xử lý hàng hóa tồn đọng, các quy định chuyển tiếp và bảo đảm tính thống nhất với các luật có liên quan. Sau khi tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự án Luật đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, thông qua theo quy trình một kỳ họp tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, dự kiến tổ chức trong tháng 8/2026.