(BKTO) - Dữ liệu số đang trở thành nền tảng cốt lõi cho hoạt động ra quyết định trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng. Trong bối cảnh đó, việc Kiểm toán nhà nước (KTNN) ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích và lựa chọn đơn vị kiểm toán được xem là giải pháp đột phá nhằm hiện đại hóa hoạt động kiểm toán và nâng cao chất lượng lập kế hoạch kiểm toán.
Ứng dụng AI không chỉ giúp nâng cao chất lượng lập kế hoạch kiểm toán mà còn góp phần tối ưu hóa nguồn lực, tăng cường tính minh bạch và hiệu quả hoạt động của KTNN. Ảnh: TL
AI hỗ trợ đánh giá rủi ro trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng
Lĩnh vực tài chính - ngân hàng tạo ra khối lượng dữ liệu lớn, đa dạng và liên tục, khiến các phương pháp phân tích truyền thống gặp nhiều hạn chế trong việc phát hiện kịp thời rủi ro. Với khả năng xử lý dữ liệu lớn và học từ dữ liệu lịch sử, AI có thể hỗ trợ xây dựng hệ thống đánh giá rủi ro kiểm toán thông qua việc tích hợp nhiều nguồn dữ liệu như báo cáo tài chính, dữ liệu tín dụng, kết quả thanh tra, giám sát và thông tin thị trường. Các mô hình học máy có khả năng xác định những chỉ số rủi ro quan trọng như nợ xấu, khả năng thanh khoản hay biến động lợi nhuận.
Không chỉ dừng lại ở việc phân tích dữ liệu, AI còn cho phép nhận diện các mẫu hình rủi ro tiềm ẩn, qua đó hỗ trợ chuyển từ phương thức “hậu kiểm” sang “tiền kiểm”. Đồng thời, hệ thống có thể xếp hạng các đơn vị theo mức độ rủi ro dựa trên nhiều tiêu chí tổng hợp, giúp việc lựa chọn đối tượng kiểm toán trở nên khoa học, khách quan và hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, các kỹ thuật phát hiện bất thường còn hỗ trợ nhận diện gian lận và giao dịch bất thường, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm toán và giám sát tài chính.
Ngoài dữ liệu có cấu trúc, AI còn có khả năng khai thác dữ liệu phi cấu trúc như báo cáo, tin tức và thông tin truyền thông thông qua công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Điều này giúp cung cấp góc nhìn toàn diện hơn về mức độ rủi ro của các tổ chức tài chính. Nhờ đó, việc ứng dụng AI không chỉ nâng cao tính chính xác và khách quan trong lựa chọn đơn vị kiểm toán mà còn góp phần thúc đẩy hiện đại hóa hoạt động kiểm toán trong bối cảnh chuyển đổi số.
Hoàn thiện nền tảng hỗ trợ lập kế hoạch kiểm toán thông minh
Để triển khai hiệu quả ứng dụng AI trong công tác lập kế hoạch kiểm toán, đặc biệt đối với lĩnh vực tài chính - ngân hàng, việc nghiên cứu đề tài “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc xác định, lựa chọn các đơn vị được kiểm toán, phục vụ công tác lập kế hoạch kiểm toán của lĩnh vực tài chính - ngân hàng”, cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp trọng tâm sau:
Trước hết, cần chuẩn hóa và nâng cao chất lượng dữ liệu đầu vào. Dữ liệu là nền tảng quyết định chất lượng của toàn bộ hệ thống AI, do đó cần xây dựng quy trình xử lý dữ liệu theo hướng tự động hóa cao, bao gồm chuẩn hóa định dạng, kiểm tra tính đầy đủ và xử lý dữ liệu sai lệch. Đồng thời, cần xây dựng bộ từ điển dữ liệu thống nhất cho lĩnh vực tài chính - ngân hàng nhằm bảo đảm các chỉ tiêu được hiểu và xử lý nhất quán trong toàn hệ thống.
Bên cạnh đó, cần nâng cao chất lượng mô hình đánh giá rủi ro thông qua việc kết hợp nhiều phương pháp AI. Việc tích hợp các thuật toán như cây quyết định, hồi quy logistic và boosting sẽ giúp tận dụng ưu điểm của từng mô hình, từ đó nâng cao độ chính xác và khả năng thích ứng. Hệ thống cũng cần được cập nhật và tái huấn luyện thường xuyên dựa trên dữ liệu kiểm toán thực tế để cải thiện khả năng dự báo rủi ro.
Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường sự gắn kết giữa AI và kinh nghiệm thực tiễn của kiểm toán viên. Theo đó, cần bổ sung cơ chế phản hồi cho phép kiểm toán viên đánh giá kết quả xếp hạng rủi ro do hệ thống đề xuất. Các phản hồi này sẽ giúp điều chỉnh mô hình và trọng số đánh giá, qua đó nâng cao tính phù hợp với thực tiễn nghiệp vụ.
Trong môi trường kiểm toán, tính minh bạch và khả năng giải trình là yêu cầu bắt buộc. Vì vậy, hệ thống không chỉ cung cấp điểm rủi ro mà còn phải giải thích nguyên nhân khiến một đơn vị được đánh giá có rủi ro cao. Việc trực quan hóa các yếu tố tác động chính bằng biểu đồ và báo cáo tự động sẽ giúp kiểm toán viên dễ dàng hiểu và kiểm chứng kết quả phân tích.
Cùng với đó, cần phát triển chức năng phân tích theo thời gian thực và cảnh báo sớm rủi ro. Khi hệ thống có khả năng cập nhật dữ liệu định kỳ và phát hiện biến động bất thường, cơ quan kiểm toán sẽ chủ động hơn trong điều chỉnh kế hoạch hoặc triển khai kiểm toán đột xuất. Điều này đặc biệt cần thiết trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, nơi rủi ro có thể phát sinh và lan truyền rất nhanh.
Để nâng cao hiệu quả khai thác dữ liệu, hệ thống cũng cần được thiết kế theo hướng mở, có khả năng kết nối với các hệ thống giám sát ngân hàng, cơ sở dữ liệu thuế, kho bạc và các nguồn dữ liệu công khai khác. Việc mở rộng dữ liệu đầu vào sẽ giúp nâng cao chất lượng phân tích và đánh giá rủi ro.
Song song với đó, vấn đề an toàn thông tin cần được đặc biệt chú trọng do dữ liệu tài chính - ngân hàng có tính nhạy cảm cao. Hệ thống cần được trang bị các giải pháp bảo mật toàn diện như mã hóa dữ liệu, phân quyền truy cập và giám sát hoạt động khai thác dữ liệu nhằm bảo đảm an toàn và khả năng truy vết khi cần thiết.
Ngoài yếu tố công nghệ, việc chuẩn hóa quy trình ứng dụng AI trong lập kế hoạch kiểm toán cũng đóng vai trò quan trọng. Kết quả phân tích và xếp hạng rủi ro từ hệ thống cần được tích hợp vào quy trình lập kế hoạch kiểm toán hiện hành như một nguồn thông tin đầu vào quan trọng, hỗ trợ kiểm toán viên trong việc lựa chọn đơn vị kiểm toán nhưng không thay thế hoàn toàn quyết định chuyên môn.
Cuối cùng, cần tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho đội ngũ kiểm toán viên trong việc sử dụng và khai thác hệ thống AI. Việc nâng cao nhận thức về vai trò của dữ liệu và công nghệ sẽ góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong hoạt động kiểm toán.
Việc ứng dụng AI trong lựa chọn đơn vị kiểm toán không chỉ giúp nâng cao chất lượng lập kế hoạch kiểm toán mà còn góp phần tối ưu hóa nguồn lực, tăng cường tính minh bạch và hiệu quả hoạt động của KTNN. Trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng sâu rộng, đây sẽ là hướng đi quan trọng nhằm hiện đại hóa hoạt động kiểm toán, đặc biệt đối với lĩnh vực tài chính - ngân hàng có mức độ rủi ro cao và yêu cầu quản lý chặt chẽ.