Việt Nam trước cơ hội bứt phá từ nền kinh tế dữ liệu

Dữ liệu và cơ hội định vị Việt Nam trên bản đồ kinh tế số

Đón làn sóng tăng trưởng từ dữ liệu

Trên thế giới, cuộc đua này đang được định hình bởi những mô hình phát triển khác nhau. Hoa Kỳ dẫn đầu nhờ hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ tư nhân khổng lồ với khả năng đổi mới sáng tạo mạnh mẽ. Trung Quốc lựa chọn cách tiếp cận tập trung, coi dữ liệu là yếu tố sản xuất chiến lược phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo và quản trị quốc gia. Trong khi đó, Liên minh châu Âu xây dựng lợi thế bằng hệ thống tiêu chuẩn và khung pháp lý chặt chẽ, tập trung bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và các nguyên tắc đạo đức trong phát triển AI.

Đối với Việt Nam, kinh tế dữ liệu đang mở ra một không gian phát triển mới đầy tiềm năng. Trong phiên họp lần thứ ba năm 2026 của Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng khẳng định: “Dữ liệu và trí tuệ nhân tạo không chỉ là công cụ, mà là nguồn tài nguyên cốt lõi, là động lực dẫn dắt tiến trình chuyển đổi số và kiến tạo sự bứt phá cho nền kinh tế quốc gia”. Thông điệp này cho thấy dữ liệu đã được đặt vào vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển đất nước giai đoạn mới.

Theo ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch Tập đoàn CMC, nếu phát triển tốt kinh tế dữ liệu và kinh tế AI, đóng góp của khu vực này có thể đạt khoảng 30% GDP. Quy mô giá trị kinh tế có thể lên tới hàng chục tỷ USD, thậm chí khoảng 80 tỷ USD vào năm 2030. “Hệ sinh thái dữ liệu và AI, theo cách chúng tôi nhìn nhận, là một “cỗ máy tạo giá trị”, giúp nâng cao năng suất lao động theo cấp số nhân. Nhờ đó, một số ngành có thể đạt tốc độ tăng trưởng 20%, 30%, thậm chí 50%. Chỉ khi có những động lực tăng trưởng như vậy, chúng ta mới có thể đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số”, ông Chính nhận định.

Theo TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh, dữ liệu cần được nhìn nhận như một yếu tố sản xuất mới của nền kinh tế hiện đại, tương tự vốn, lao động hay công nghệ. Ông cho rằng giá trị của dữ liệu không nằm ở việc lưu trữ mà nằm ở khả năng lưu chuyển và khai thác hiệu quả trong toàn bộ nền kinh tế số. Khi được chia sẻ, kết nối và sử dụng đúng cách, dữ liệu có thể tạo ra các mô hình kinh doanh mới, nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trên quy mô lớn.

Việt Nam đang sở hữu nhiều lợi thế để tham gia sâu hơn vào cuộc đua này. Trước hết là quy mô dân số gần 100 triệu người với tỷ lệ sử dụng internet và điện thoại thông minh thuộc nhóm cao trong khu vực. Hoạt động thương mại điện tử, thanh toán số, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến mỗi ngày tạo ra lượng dữ liệu khổng lồ, trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng cho phát triển các dịch vụ số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Đây là lợi thế mà không phải quốc gia nào cũng có được.

Làm chủ dữ liệu để tạo giá trị

Bên cạnh đó, hành lang pháp lý về dữ liệu đang từng bước được hoàn thiện. Luật An ninh mạng cùng các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân đã tạo nền tảng quan trọng cho việc bảo đảm chủ quyền dữ liệu quốc gia. Song song với đó, nhiều doanh nghiệp công nghệ lớn trong nước đang đẩy mạnh đầu tư vào trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và hạ tầng số. Các địa phương cũng tích cực thu hút vốn FDI vào lĩnh vực công nghệ cao. Riêng trong tháng 4/2026, TP. Hồ Chí Minh đã trao giấy chứng nhận đầu tư cho 4 dự án công nghệ cao với tổng vốn hơn 1,23 tỷ USD, tập trung vào phát triển hạ tầng số và công nghệ hiện đại.

Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm với những thách thức không nhỏ. Thực tế cho thấy kinh tế dữ liệu không đơn thuần là cuộc cạnh tranh về dung lượng lưu trữ hay số lượng trung tâm dữ liệu. Điều quan trọng hơn là năng lực tính toán, trình độ phát triển AI, khả năng bảo đảm an ninh mạng và làm chủ công nghệ lõi. Nếu chỉ tập trung vào việc xây dựng hạ tầng vật lý và cho thuê không gian lưu trữ, Việt Nam có nguy cơ trở thành nơi gia công dữ liệu thay vì tạo ra giá trị gia tăng cao từ dữ liệu.

Thách thức còn nằm ở vấn đề chủ quyền và an ninh dữ liệu. Trong bối cảnh dữ liệu ngày càng gắn chặt với hoạt động tài chính, vận hành Chính phủ, an ninh quốc gia và đời sống người dân, nguy cơ rò rỉ thông tin hoặc phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài có thể tạo ra những hệ lụy lâu dài. Vì vậy, việc phát triển các nền tảng công nghệ, hệ sinh thái AI và giải pháp bảo mật “Make in Vietnam” không chỉ là yêu cầu về kinh tế mà còn là nhiệm vụ bảo đảm chủ quyền số quốc gia.

Theo TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, Việt Nam đang bước từ giai đoạn chuyển đổi số sang giai đoạn “chuyển đổi AI”, trong đó dữ liệu sẽ trở thành nền tảng cốt lõi của tăng trưởng kinh tế. Ông nhận định AI có thể đóng góp khoảng 120-130 tỷ USD cho nền kinh tế Việt Nam vào năm 2040. Tuy nhiên, cùng với tiềm năng đó là những rủi ro ngày càng gia tăng về an ninh mạng, rò rỉ dữ liệu và các nguy cơ phát sinh từ việc xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng và các nền tảng số.

Để hiện thực hóa mục tiêu trở thành “Cường quốc Dữ liệu” hàng đầu châu Á vào năm 2045, Việt Nam cần phát triển đồng bộ ba trụ cột gồm hạ tầng số, nhân lực số và thể chế số. Trong đó, hạ tầng số phải bao gồm mạng 5G, 6G, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và Internet vạn vật; nhân lực số cần tập trung vào khoa học dữ liệu, AI và an ninh mạng; còn thể chế số phải tạo môi trường thuận lợi cho chia sẻ dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Khi ba trụ cột này được xây dựng vững chắc, dữ liệu sẽ thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới, giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và khẳng định vị thế trên bản đồ kinh tế số toàn cầu.