Nghịch lý tín dụng tăng mạnh nhưng doanh nghiệp vẫn khó tiếp cận vốn

Nguồn: Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam và Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh năm 2025 (PCI 2025)

Tín dụng vẫn mắc kẹt ở tài sản thế chấp

Theo Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 và Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh năm 2025 (PCI 2025) mới được Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố, tiếp cận vốn tiếp tục là một trong những rào cản lớn nhất đối với doanh nghiệp, với nhiều khó khăn mang tính cấu trúc hơn là ngắn hạn. Trong đó, yêu cầu tài sản thế chấp vẫn là điểm nghẽn lớn nhất của hệ thống tín dụng hiện nay.

Có tới 75,5% doanh nghiệp cho biết không thể vay vốn nếu không có tài sản đảm bảo, trong khi 54,2% đánh giá việc vay vốn khi không có tài sản thế chấp là “rất khó khăn”. Những con số này phản ánh thực tế rằng tín dụng chính thức hiện vẫn phụ thuộc rất lớn vào tài sản đảm bảo thay vì dựa vào dòng tiền, mô hình kinh doanh hay hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Theo Báo cáo PCI 2025, đây cũng là khoảng cách đáng kể so với định hướng của Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân. Nghị quyết này nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi mô hình cho vay theo hướng giảm phụ thuộc vào tài sản thế chấp, tăng cường cho vay dựa trên dòng tiền, phương án kinh doanh và chuỗi giá trị; đồng thời mở rộng các công cụ hỗ trợ như quỹ bảo lãnh tín dụng, quỹ phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, tín dụng xanh hay các kênh huy động vốn mới.

Không chỉ khó vì tài sản thế chấp, doanh nghiệp còn đối mặt với áp lực lớn từ điều kiện vay vốn và chi phí vốn. Có tới 56,3% doanh nghiệp cho rằng lãi suất và điều kiện vay vốn đối với khu vực tư nhân khó khăn hơn so với doanh nghiệp nhà nước. Khoảng 46,1% phản ánh các tổ chức tín dụng áp đặt điều kiện bất lợi, trong khi 45% đánh giá thủ tục vay vốn còn phiền hà.

Đáng chú ý, 44,5% doanh nghiệp cho rằng, việc “bồi dưỡng” cán bộ ngân hàng vẫn là điều phổ biến trong quá trình tiếp cận tín dụng. Điều này cho thấy doanh nghiệp hiện không chỉ gặp rào cản tài chính, mà còn chịu áp lực từ các chi phí thể chế và thủ tục hành chính đi kèm.

Dẫn dữ liệu so sánh quốc tế từ World Bank Enterprise Surveys cho thấy, 21,2% doanh nghiệp Việt Nam coi tiếp cận tài chính là trở ngại lớn nhất - cao hơn đáng kể so với Malaysia (15,6%), Thái Lan (7,7%), cũng như mức trung bình khu vực và toàn cầu.

Trong khi đó, tỷ lệ doanh nghiệp “không có nhu cầu vay vốn” tại Việt Nam chỉ khoảng 46,7%, thấp hơn nhiều so với Malaysia. Điều này cho thấy nhu cầu vốn của doanh nghiệp Việt Nam thực tế rất lớn. Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp chỉ tiếp cận được vốn ở mức hạn chế và chưa đáp ứng đủ nhu cầu.

Báo cáo PCI 2025 cũng đặc biệt nhấn mạnh tới sự phụ thuộc quá lớn của hệ thống tín dụng Việt Nam vào tài sản đảm bảo. Có tới 93,5% khoản vay tại Việt Nam yêu cầu tài sản thế chấp - cao vượt trội so với Malaysia (33,4%) hay Thái Lan (55,8%).

Điều này khiến doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp hay doanh nghiệp đổi mới sáng tạo gặp nhiều bất lợi bởi nhóm này thường không có nhiều tài sản hữu hình để thế chấp dù có mô hình kinh doanh tốt hoặc tiềm năng tăng trưởng cao.

Nguồn: Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam và Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh năm 2025 (PCI 2025)

Dòng vốn chưa chảy mạnh vào khu vực tạo ra tăng trưởng bền vững

Điều đáng chú ý là những cảnh báo từ PCI 2025 đang trùng khớp với nhận định mới đây của Ngân hàng Thế giới (WB) trong Báo cáo cập nhật kinh tế vĩ mô Việt Nam tháng 5/2026 về cấu trúc dòng vốn và chất lượng tăng trưởng tín dụng của Việt Nam.

Theo WB, tăng trưởng tín dụng đang vượt nhanh hơn khả năng huy động tiền gửi của hệ thống ngân hàng. Tín dụng tăng mạnh trong bối cảnh vòng quay tiền tệ giảm xuống mức thấp nhất trong khoảng một thập kỷ. Điều này phản ánh việc dòng tiền chưa thực sự chảy mạnh vào hoạt động sản xuất kinh doanh mà chủ yếu lưu thông trong hệ thống tài chính và các thị trường tài sản.

Một biểu hiện rõ nhất là dòng tín dụng đang chảy mạnh vào bất động sản. Theo WB, tín dụng bất động sản đã tăng tới 42% trong năm 2025, gần gấp đôi tốc độ tăng trưởng tín dụng toàn hệ thống. Lĩnh vực này hiện chiếm khoảng 25,5% tổng dư nợ tín dụng toàn nền kinh tế. Trong khi đó, tín dụng cho công nghiệp và nông nghiệp chỉ tăng lần lượt khoảng 12,1% và 9,1%, còn tín dụng dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn ở mức khá khiêm tốn.

WB nhận định, sự phân hóa này cho thấy tín dụng đang được phân bổ nhiều hơn vào các lĩnh vực có tài sản đảm bảo nhưng hiệu quả tạo ra năng suất chưa cao, thay vì các lĩnh vực sản xuất, công nghệ hay doanh nghiệp tạo ra việc làm bền vững.

Trong một trao đổi liên quan đến vấn đề này, theo chuyên gia kinh tế TS. Lê Xuân Nghĩa, đây là một trong những lý do khiến khả năng hấp thụ vốn của nền kinh tế chưa thực sự cải thiện tương xứng với tốc độ tăng trưởng tín dụng. Vấn đề hiện nay không chỉ nằm ở lãi suất, mà còn ở niềm tin đầu tư và cách vận hành của hệ thống.

TS. Lê Xuân Nghĩa nhận định, doanh nghiệp hiện có xu hướng phòng thủ nhiều hơn trước các áp lực. Trong khi tín dụng được thúc đẩy mạnh, khu vực doanh nghiệp tư nhân lại chưa thực sự tự tin mở rộng đầu tư. Tỷ trọng đầu tư tư nhân trong nền kinh tế từng lên tới khoảng 91%, nhưng hiện chỉ còn khoảng 67%.

Trong bối cảnh đó, WB cảnh báo việc dòng vốn tập trung quá lớn vào bất động sản có thể tạo ra nhiều rủi ro vĩ mô - tài chính trong trung và dài hạn. Giá bất động sản tăng nhanh đang khiến khả năng chi trả nhà ở suy giảm mạnh, trong khi rủi ro lệch kỳ hạn của hệ thống ngân hàng ngày càng lớn khi sử dụng vốn huy động ngắn hạn để cho vay bất động sản dài hạn.

Trước thực trạng này, Chính phủ đã triển khai nhiều chương trình định hướng lại dòng vốn như gói tín dụng nhà ở xã hội, chương trình hỗ trợ lãi suất hay đề án “1 triệu căn hộ nhà ở xã hội”. Tuy nhiên, WB đánh giá tiến độ triển khai vẫn còn khá chậm do vướng mắc pháp lý, giải phóng mặt bằng, biên lợi nhuận thấp và thủ tục xác minh đối tượng thụ hưởng phức tạp.

Một nghịch lý khác được Báo cáo PCI 2025 chỉ ra là các chương trình kết nối ngân hàng - doanh nghiệp dù được đánh giá khá hiệu quả nhưng triển khai còn hạn chế. Có tới 46,2% doanh nghiệp cho biết gần như không có các chương trình kết nối ngân hàng - doanh nghiệp tại địa phương trong 2 năm qua. Chỉ khoảng 14,9% doanh nghiệp cho rằng các chương trình này được tổ chức thường xuyên.

Tuy nhiên, khi được triển khai, có tới 73,6% doanh nghiệp đánh giá các chương trình này “hiệu quả” hoặc “rất hiệu quả”. Điều này cho thấy dư địa cải thiện khả năng tiếp cận vốn vẫn còn rất lớn nếu cơ chế kết nối được mở rộng thực chất hơn.

Trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu tăng trưởng cao cho giai đoạn tới, các báo cáo từ PCI 2025 và WB cho thấy bài toán hiện nay không còn đơn thuần là mở rộng tín dụng bằng mọi giá. Điều quan trọng hơn là làm sao để dòng vốn thực sự chảy vào khu vực tạo ra năng suất, đổi mới công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn cho nền kinh tế, thay vì tiếp tục luân chuyển chủ yếu trong các thị trường tài sản.