Một trong những nội dung quan trọng mà Bộ Tài chính đề xuất sửa đổi tại Luật Đấu thầu trong Chương trình lập pháp năm 2026 là quy định về nguyên tắc và hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, góp phần tháo gỡ triệt để các điểm nghẽn còn tồn tại trong hoạt động này.
Sửa Luật Đấu thầu để gỡ vướng cho lựa chọn nhà thầu và nhà đầu tư, tạo thuận lợi và đẩy nhanh thực hiện dự án đảm bảo đúng tiến độ.
Theo Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính), quá trình triển khai thực hiện Luật Đấu thầu đã phát sinh một số khó khăn, vướng mắc trong việc lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư thực hiện, gây ảnh hưởng đến tiến độ triển khai chung của dự án. Những bất cập này đặt ra yêu cầu cần phải khắc phục trong Luật Đấu thầu sửa đổi để gỡ vướng cho việc lựa chọn nhà thầu và nhà đầu tư, tạo thuận lợi cho việc đẩy nhanh thực hiện dự án đảm bảo đúng tiến độ.
Thiếu quy định cụ thể về lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư
Cụ thể, về phạm vi điều chỉnh, việc lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án đầu tư kinh doanh, trong đó có dự án phải tổ chức đấu thầu theo quy định của pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật. Tuy nhiên, đối với một số dự án có yêu cầu đặc thù về quy trình, thủ tục, phương pháp, tiêu chuẩn đánh giá thì việc áp dụng quy định của Luật Đấu thầu hiện hành để lựa chọn nhà đầu tư thực hiện các dự án này không đáp ứng được yêu cầu đặc thù của từng ngành, lĩnh vực.
Trong khi đó, về mặt nguyên tắc, Luật Đấu thầu hiện hành chưa có quy định riêng về các nguyên tắc cơ bản của hoạt động lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư mà chỉ quy định khái niệm “đấu thầu”, trong đó xác định nguyên tắc hoạt động đấu thầu được thực hiện “trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm giải trình”.
Theo Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính), quy định này mới chỉ liệt kê các nguyên tắc mà chưa làm rõ nội hàm, mục tiêu và yêu cầu của từng nguyên tắc, đồng thời cũng chưa làm rõ nguyên tắc này được áp dụng đối với toàn bộ hoạt động lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư hay chỉ áp dụng đối với hình thức đấu thầu, dẫn đến cách hiểu, áp dụng và thực hiện không thống nhất.
Bên cạnh đó, việc thiếu các tiêu chí cụ thể để xác định nội hàm của từng nguyên tắc cũng gây khó khăn cho công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm toán và xác định trách nhiệm của các chủ thể có liên quan. Trên thực tế, cùng một hành vi nhưng các cơ quan có thẩm quyền có thể có cách đánh giá khác nhau về việc bảo đảm cạnh tranh, hiệu quả hoặc trách nhiệm giải trình, làm ảnh hưởng đến tính thống nhất trong áp dụng pháp luật và tạo tâm lý e ngại, sợ trách nhiệm trong quá trình tổ chức lựa chọn nhà thầu.
Bất cập trong hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư
Về hình thức lựa chọn nhà thầu và nhà đầu tư, Luật Đấu thầu hiện hành quy định cụ thể điều kiện, trường hợp áp dụng hình thức chỉ định thầu, các hình thức lựa chọn nhà đầu tư. Tuy nhiên, Bộ Tài chính cho rằng việc quy định cứng các trường hợp chỉ định thầu làm giảm tính ổn định của Luật, thiếu tính linh hoạt và không theo kịp yêu cầu thực tiễn; cụ thể cho thấy các bất cập như sau:
Thứ nhất, thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội, khoa học, công nghệ và yêu cầu quản lý nhà nước luôn phát sinh nhiều loại gói thầu mới, có tính chất đặc thù hoặc cấp bách mà khi xây dựng Luật và các văn bản hướng dẫn chưa thể dự liệu đầy đủ. Do vậy, Quốc hội, Chính phủ đã nhiều lần phải ban hành cơ chế đặc thù hoặc sửa đổi, bổ sung quy định về chỉ định thầu đối với từng lĩnh vực, từng chương trình, dự án trọng điểm (như chuyển đổi số, khoa học công nghệ, phát triển kết cấu hạ tầng, phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội...).
Việc quy định cứng các trường hợp chỉ định thầu làm giảm tính ổn định của Luật, thiếu tính linh hoạt và không theo kịp yêu cầu thực tiễn.
Thứ hai, trong bối cảnh thực hiện chủ trương chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm thì việc quy định cứng các trường hợp áp dụng chỉ định thầu đã hạn chế quyền chủ động của chủ đầu tư và chưa phù hợp với chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền.
Thứ ba, quy định về các hình thức lựa chọn nhà thầu chậm được đổi mới, chưa tạo đủ tính linh hoạt để đáp ứng yêu cầu đẩy nhanh tiến độ triển khai các dự án, gói thầu.
Theo Bộ Tài chính, thực tiễn cho thấy, đối với một số gói thầu có tính chất đặc thù, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, chủ đầu tư chưa thể xác định đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, giải pháp công nghệ và giá gói thầu ngay từ giai đoạn chuẩn bị lựa chọn nhà thầu. Tuy nhiên, Luật Đấu thầu hiện hành chưa quy định hình thức lựa chọn nhà thầu và trình tự, thủ tục tương ứng cho phép chủ đầu tư thương thảo với các nhà thầu để hoàn thiện các yêu cầu này trước khi quyết định lựa chọn nhà thầu dẫn đến hồ sơ mời thầu phải điều chỉnh, hoàn thiện nhiều lần, kéo dài thời gian lựa chọn nhà thầu và chưa bảo đảm lựa chọn được giải pháp kỹ thuật, phương án tài chính tối ưu đối với các gói thầu này.
Đồng thời, hình thức chào giá trực tuyến đã được áp dụng rộng rãi, đặc biệt đối với các gói thầu mua sắm hàng hóa, dịch vụ tiêu chuẩn, thông dụng và trong lĩnh vực y tế, tạo môi trường cạnh tranh trực tiếp về giá giữa các nhà thầu, góp phần hạn chế việc lạm dụng chỉ định thầu, đồng thời rút ngắn đáng kể thời gian. Số liệu thống kê của Cục Quản lý đấu thầu cho thấy, từ thời điểm 1/1/2024 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 có hiệu lực thi hành, có tổng cộng 163.013 gói thầu áp dụng hình thức chào giá trực tuyến với tổng giá trị hơn 185 nghìn tỷ đồng, chiếm tỷ lệ 10,76% trong tổng số gói thầu. Tuy nhiên, hình thức này vẫn chưa được quy định tại Luật Đấu thầu hiện hành.
Ngoài ra, các hình thức lựa chọn nhà thầu đang được quy định phân tán, trong đó một số hình thức có tính chất, trình tự thực hiện tương đồng nhưng chưa được tích hợp, chưa bảo đảm tính đơn giản, thống nhất trong tổ chức thực hiện (ví dụ: hình thức mua sắm trực tiếp và lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt tương đồng với hình thức chỉ định thầu, đều có bản chất là lựa chọn trực tiếp một nhà thầu để thực hiện gói thầu mà không thông qua cạnh tranh; hình thức chào hàng cạnh tranh và đấu thầu hạn chế tương đồng với hình thức đấu thầu rộng rãi đều có bản chất là lựa chọn nhà thầu trên cơ sở cạnh tranh giữa các nhà thầu).
Sửa Luật để khắc phục các bất cập
Để khắc phục triệt để các bất cập và điểm nghẽn này nhằm gỡ vướng cho việc lựa chọn nhà thầu và nhà đầu tư, tạo thuận lợi cho việc đẩy nhanh thực hiện dự án đảm bảo đúng tiến độ, Bộ Tài chính đề xuất một số sửa đổi đáng chú ý tại dự thảo Luật Đấu thầu sửa đổi.
Cụ thể, về phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc áp dụng Luật Đấu thầu và các Luật có liên quan (Điều 1, Điều 2, Điều 3), theo đề xuất sửa đổi của Bộ Tài chính, đối với những nội dung đã được quy định đầy đủ theo pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực thì pháp luật về đấu thầu chỉ quy định nguyên tắc hoặc dẫn chiếu thực hiện theo pháp luật có liên quan nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật (như việc lập dự toán gói thầu, xem xét điều kiện năng lực chuyên môn, yêu cầu kỹ thuật, quản lý chất lượng, nghiệm thu, thanh toán, bảo hành, giám sát gói thầu xây dựng thực hiện theo quy định của pháp luật về xây dựng; lựa chọn nhà đầu tư đối với các dự án có quy trình đặc thù thực hiện theo pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực; hoạt động thanh tra về đấu thầu được thực hiện theo quy định của pháp luật về thanh tra…).
Sửa đổi phạm vi điều chỉnh của Luật Đấu thầu theo hướng áp dụng Luật này đối với dự án đầu tư có sử dụng đất theo pháp luật về đất đai và dự án đầu tư mà pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực quy định phải tổ chức đấu thầu theo pháp luật về đấu thầu.
Đồng thời, sửa đổi phạm vi điều chỉnh của Luật Đấu thầu theo hướng áp dụng Luật này đối với dự án đầu tư có sử dụng đất theo pháp luật về đất đai và dự án đầu tư mà pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực quy định phải tổ chức đấu thầu theo pháp luật về đấu thầu. Trường hợp pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực có quy định riêng về lựa chọn nhà đầu tư thì thực hiện theo pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực.
Về các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư (từ Điều 17 đến Điều 26), Bộ Tài chính đề xuất đơn giản hóa các hình thức lựa chọn nhà thầu trên cơ sở lược bỏ một số hình thức có quy trình thực hiện tương đồng để tích hợp các hình thức này theo hướng: Bỏ hình thức đấu thầu hạn chế và chào hàng cạnh tranh do có tương đồng về quy trình thực hiện (lựa chọn nhà thầu thông qua cạnh tranh) để tích hợp vào hình thức đấu thầu rộng rãi; Bỏ hình thức mua sắm trực tiếp và lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt do có tương đồng về quy trình thực hiện (lựa chọn trực tiếp một nhà thầu không thông qua cạnh tranh) để tích hợp vào hình thức chỉ định thầu.
Đồng thời, bổ sung một số hình thức lựa chọn nhà thầu mới nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn, bao gồm: Hình thức đàm phán cạnh tranh áp dụng đối với các gói thầu mà chủ đầu tư chưa thể xác định đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, giải pháp công nghệ hoặc giá gói thầu, trên cơ sở thương thảo với từ hai nhà thầu trở lên để hoàn thiện giải pháp kỹ thuật và phương án tài chính trước khi ký kết hợp đồng; Hình thức chào giá trực tuyến trên cơ sở kế thừa quy định đã được áp dụng ổn định tại Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, tạo cơ sở pháp lý ổn định, thống nhất cho việc áp dụng lâu dài.
Cũng theo đề xuất của Bộ Tài chính, Luật sửa đổi tiếp tục duy trì các hình thức đàm phán giá, đặt hàng, tự thực hiện và tham gia thực hiện của cộng đồng do các hình thức này đã được áp dụng ổn định, phù hợp với đặc thù của từng ngành, lĩnh vực và được quy định trong pháp luật chuyên ngành, như đàm phán giá trong lĩnh vực y tế; đặt hàng trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, đường sắt, giáo dục..., qua đó bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và đáp ứng yêu cầu quản lý của từng ngành, lĩnh vực.
Về các hình thức lựa chọn nhà đầu tư (Điều 29), theo đề xuất của Bộ Tài chính, dự thảo Luật sửa đổi tiếp tục duy trì 4 hình thức lựa chọn nhà đầu tư gồm đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế, chỉ định nhà đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt do các hình thức này đang đang được áp dụng ổn định và chưa phát sinh các vướng mắc, khó khăn trên thực tiễn.